Ukąszenia różnych rodzajów owadów i ich zdjęcia

Ogólnie rzecz biorąc, ukąszenia owadów w swoich objawach mają wiele wspólnego z różnymi chorobami skóry, urazami i reakcjami alergicznymi: niektóre z nich można łatwo pomylić, na przykład z oparzeniami pokrzywy lub barszczu, a inne – uznać za charakterystyczne objawy alergicznego zapalenia skóry.

Poniżej na zdjęciach pokazano ukąszenia typowych owadów krwiopijnych. Komary:

Świeże ślady na skórze po „uczcie” pluskiew domowych:

A na tym zdjęciu – skutki oparzenia pokrzywą:

Niemniej jednak ukąszenia owadów można odróżnić od uszkodzeń skóry o innym charakterze – nawet jeśli są dość podobne. Istnieją pewne oznaki i objawy wskazujące właśnie na skutki ataku owadów:

1. Charakterystyczne umiejscowienie. Na przykład oparzenia od różnych roślin rzadko występują na szyi, twarzy lub ramionach, natomiast taka lokalizacja dla ukąszeń much, muszek, komarów lub pluskiew jest całkowicie naturalna.
2. Widoczny punkt uszkodzenia skóry, czasami z miejscowym krwotokiem podskórnym. W centrum ukąszeń różnych owadów często można zobaczyć wyraźne miejsce nakłucia skóry. Ponadto, na skutek działania jadu lub enzymów owadów (nie tylko krwiopijnych) może wystąpić krwotok podskórny i powstanie niewielkiego krwiaka.
3. Liczba uszkodzeń i ich rozmiar. Pojedynczy obrzęk na ciele wyraźnie nie wskazuje na alergię, i odwrotnie – liczna, drobna wysypka często przemawia właśnie za reakcją alergiczną.

Niestety, w praktyce nie zawsze jest łatwo odróżnić reakcję alergiczną lub choroby skóry od ukąszeń niektórych owadów. Co więcej, niektóre zapalenia skóry same w sobie mogą być następstwem regularnych lub licznych pokąszeń, dlatego w przypadkach budzących poważne wątpliwości i obawy, lepiej jednak skonsultować się z lekarzem.

Ukąszenia owadów mogą być zarówno praktycznie nieszkodliwe i ustępować dosłownie w ciągu kilku godzin, jak i niezwykle niebezpieczne, mogące prowadzić do rozległych krwotoków, obrzęków, a nawet wstrząsu anafilaktycznego z możliwym skutkiem śmiertelnym. Ponownie, nie ma tu jednej miary: na przykład dość nieszkodliwe dla dorosłych ukąszenia komarów mogą skutkować u dzieci silną reakcją alergiczną, wysoką gorączką i ogólnie ciężkim stanem.

Na zdjęciu poniżej przedstawiono ukąszenia pluskiew na ciele osoby dorosłej:

Liczne ukąszenia pcheł:

A na tym zdjęciu – użądlenie osy:

Różne rodzaje ukąszeń owadów można podzielić na kilka grup według cech zewnętrznych oraz ciężkości wywoływanych skutków i powikłań.

Do pierwszej grupy zalicza się lekkie, mało widoczne, praktycznie nie niepokojące ukąszenia. Zostawiają je na przykład pojedyncze małe muszki lub rudowłosy mrówki leśne. Skutków takich ataków człowiek może w ogóle nie zauważyć – na skórze pozostają jedynie niewielkie zaczerwienienia lub po prostu punkty.

Na zdjęciu – mrówka próbuje ugryźć człowieka:

Druga grupa obejmuje również stosunkowo lekkie, ale już bardziej wyraźne i z reguły liczne ukąszenia owadów: na przykład komarów, pluskiew, pcheł i wszy. Atak jednego takiego sprawcy jest często mało widoczny i nie przyciąga większej uwagi, ale te owady „biorą” właśnie masowością – a to już grozi silnym swędzeniem, alergią, a czasem gorączką (na przykład u dzieci). Ofiara zazwyczaj bardzo barwnie opisuje swoje doznania, właśnie ze względu na dużą powierzchnię po ukąszeniu.

Opinia:

Tego lata pojechaliśmy odpoczywać nad staw, to był istny koszmar, pod wieczór wszyscy mieliśmy pokąsane nogi. Komarów – bez liku! U Saszeńki cała twarz spuchła, pojawiła się gorączka, zaczęły nudności. Potem jeszcze przez tydzień chodził cały w plamach…

Oksana, Jekaterynburg

Na zdjęciu – komar w momencie ukąszenia:

Uwaga:

Warto zauważyć, że gdy w domu pojawią się pluskwy (a to nie rzadkość nawet w naszym XXI wieku), wiele osób do ostatniej chwili nie wierzy w obecność owadów w domu, przypisując zaczerwienienia u siebie, a zwłaszcza u dzieci, reakcji alergicznej. Obwiniają przy tym wszystko – proszek do prania, podrażnienie od ubrań, alergię na owoce, kawę itp. Dopóki pewnego dnia nie znajdą w swoim łóżku lub łóżku dziecka pluskwy…

Trzecią grupę stanowią ukąszenia wywołujące wyraźną lokalną reakcję w postaci silnego bólu, obrzęku i zaczerwienienia, z możliwym rozwojem poważnych obrzęków i reakcji alergicznych, aż do wstrząsu anafilaktycznego. Należą do nich ukąszenia os, szerszeni, pszczół, niektórych tropikalnych mrówek, poszczególnych gatunków gąsieniczników, dużych ślepaków itp.

Takie ukąszenia (zwłaszcza u dzieci) wymagają największej uwagi, ponieważ w poszczególnych przypadkach mogą zagrażać życiu człowieka. Nawet pojedyncze ukąszenie szerszenia często okazuje się śmiertelne.

Na fotografii – skutki ukąszenia szerszenia:

Koński bąk w momencie ukąszenia:

Oprócz wyżej wymienionych owadów istnieją również inne stawonogi, których ukąszenia w ramach przedstawionej klasyfikacji należałoby zaliczyć do oddzielnych grup. Na przykład można wyróżnić kleszcze, które są nosicielami ciężkich chorób człowieka, a także jadowite pająki, skolopendry, skorpiony, również stanowiące poważne zagrożenie.

Należy mieć na uwadze, że nawet jeśli ukąszenie owada samo w sobie nie wywołuje katastrofalnych skutków, w niektórych przypadkach wraz z nim do krwi mogą zostać wprowadzone zarazki śmiertelnie niebezpiecznych infekcji.

Przy tym istnieje interesująca zależność: najbardziej bolesne i wyraźne ukąszenia prawie nigdy nie prowadzą do zakażenia czymkolwiek, a odwrotnie – te rodzaje ukąszeń, które najmniej zwracają na siebie uwagę, bywają niekiedy szczególnie niebezpieczne. Jako przykład można tu podać kleszcze, których ukąszenia są groźne ze względu na przenoszenie zapalenia mózgu i boreliozy z Lyme, komary malaryczne, a także pchły, które mogą roznosić różne choroby, z których najbardziej znane to dżuma, zapalenie mózgu i wąglik.

Uwaga

Z epidemiologicznego punktu widzenia najgroźniejsze kąsające owady to właśnie pasożyty. Zarazki brucelozy, dżumy, zapalenia mózgu itp. w toku swojej ewolucji nauczyły się rozprzestrzeniać między swoimi ofiarami właśnie za pośrednictwem pasożytów.

Natomiast owady żądlące – osy, pszczoły, szerszenie – gryzą jedynie w wyjątkowych przypadkach, broniąc się lub chroniąc swoje gniazdo. Dlatego bakterie i wirusy (nawet gdyby zakaziły takiego owada) nie miałyby dużych szans na przeniesienie się na człowieka lub zwierzę.

 

Ukąszenia owadów-pasożytów

A teraz przyjrzyjmy się bardziej szczegółowo na przykładach, jak wyglądają i jakie cechy mają ukąszenia określonych rodzajów owadów. Zacznijmy od tych, które najczęściej atakują ludzi – owadów-pasożytów.

Dla przykładu poniżej przedstawiono kilka zdjęć pokazujących, jak wyglądają domowe owady w momencie ukąszenia:

W przeważającej większości przypadków ukąszenia owadów pasożytniczych są odczuwalne dość słabo (z wyjątkiem pcheł) i zwracają na siebie uwagę tylko wtedy, gdy atak był masowy. Dobrym przykładem są ukąszenia pluskiew domowych widoczne na poniższym obrazku – niestety wciąż dość powszechne w mieszkaniach i domach:



I jeszcze: Jakie owady nie mieszkają w domu - szczegółowy opis i zdjęcia. Okropna sprawa... (artykuł ma ponad 40 komentarzy)

Charakterystyczną cechą ukąszeń pluskiew domowych jest układanie się ich w długie łańcuszki (ścieżki). Dla pluskiew typowe są ukąszenia w trzech punktach ułożonych w jedną krótką linię (pomaga to określić, który owad ukąsił w nocy: komar czy pluskwa).

Ukąszenia pcheł również mają charakterystyczny wygląd (patrz przykład na zdjęciu):

Ślady po ukąszeniach pcheł mają zazwyczaj dobrze widoczne pojedyncze czerwone punkciki w środku. Wyjaśnia się to tym, że gdy pchła kąsa, musi zanurzyć w skórze prawie całą swoją głowę:

Z reguły ślady po ataku tych owadów są wyraźnie mniejsze niż po ukąszeniach pluskiew. „Ścieżki” czerwonych punktów na ciele też mogą występować, ale są bardzo krótkie, zwykle nie dłuższe niż 2-3 punkty.

Kolejnym przykładem kąsających owadów, które tylko umownie można nazwać domowymi, są wszy. Wszy głowowe i łonowe nigdy nie pozostawiają „ścieżek” z ukąszeń i atakują jedynie owłosione części ciała (czasem nawet rzęsy i brwi), ponieważ do życia i rozmnażania muszą przyczepiać swoje gnidy do włosów ofiary:

Mówiąc jednak o tych powszechnie znanych owadach, nie można zapominać o rzadszych, ale wciąż spotykanych w cywilizowanym świecie wszach odzieżowych (bieliźnianych). W toku ewolucji przystosowały się one do kąsania człowieka w dowolne części ciała i nie są uzależnione od jego owłosienia.

Charakterystyczną cechą ukąszeń wszy są niebieskawe plamy na stale atakowanych miejscach oraz strupy od drapania. Na zdjęciu – ślady po ukąszeniach tych owadów:

Jak już wspomniano wcześniej, pojedyncze ukąszenia domowych owadów na ogół nie stanowią dużego problemu, jednak regularne ataki pluskiew mogą prowadzić do zaburzeń nerwowych, bezsenności, a nawet anemii u dzieci.

Większość owadów pasożytniczych spotyka się jednak w naturze. W tropikach ukąszenia komarów mogą powodować rozwój malarii. W tajdze i tundrze ukąszenia miejscowych owadów krwiopijnych – meszek – są prawdziwym utrapieniem, zwłaszcza dla nieprzygotowanych „nowicjuszy”. W porównaniu ze zwykłymi „miejskimi” komarami ataki tych owadów prowadzą do znacznie poważniejszych konsekwencji: pęcherzy na skórze i długotrwałego, wyniszczającego swędzenia.

Czołowe miejsce wśród wszystkich owadów pasożytniczych zamieszkujących nasz kraj zajmują chyba bąki – duże muchy żyjące powszechnie w pobliżu zbiorników wodnych, których ukąszenia są bardzo bolesne. Atakując, bąk w zasadzie wycina kawałek skóry ofiary, a następnie wstrzykuje do otwartej ranki specjalny enzym zapobiegający krzepnięciu krwi.

Na zdjęciach można zobaczyć ukąszenia tych owadów:

 

Jak wyglądają ukąszenia pszczół, os, szerszeni, jadowitych mrówek i innych owadów żądlących

W przeciwieństwie do większości pasożytów, ukąszenia owadów żądlących są bardzo bolesne. Nic dziwnego, ponieważ celem ich ataku jest właśnie odstraszenie wroga silnym bólem.

Jad os, pszczół, niektórych jadowitych mrówek i ich krewniaków zawiera dużą ilość alergenów, które mogą prowadzić do rozwoju rozległego obrzęku, pokrzywki, podwyższenia temperatury ciała i ogólnego zatrucia organizmu. W niektórych przypadkach takie ukąszenia prowadzą do śmierci ofiary, zwłaszcza gdy owady atakują całym rojem.

Zdjęcie żądła szerszenia:

A oto zdjęcie pszczoły miodnej w momencie użądlenia – jej żądło utkwiło w skórze człowieka wraz z częścią wnętrzności owada:

Fotografia mrówki-kuli – jej ukąszenia są tak silne, że pod względem bólu uważane są za jedne z najsilniejszych wśród owadów w ogóle:

Uwaga

Ukąszenia olbrzymich szerszeni azjatyckich w niektórych krajach prowadzą do większej liczby zgonów niż ataki dzikich zwierząt (przykład – Japonia, gdzie w wyniku ataków szerszeni rocznie ginie około 40 osób).

Jeśli podczas użądlenia nie udało się Panu/Pani zauważyć i rozpoznać, jaki owad Pana/Panią użądlił, pierwsza pomoc powinna być udzielana według uniwersalnego w takich przypadkach schematu, z naciskiem na zapobieganie rozwojowi ciężkiej reakcji alergicznej:

• wizualnie ocenić obecność żądła w ranie, a jeśli jest, usunąć je;
• wyssać jad z rany (nie tracąc na to więcej niż 1 minutę);
• odkazić dotknięte miejsce wodą utlenioną, jodyną lub zielenią brylantową;
• przyłożyć do miejsca ukąszenia zimny kompres;
• przyjąć lek przeciwhistaminowy (Suprastin, Dimedrol – ale tylko w przypadku braku przeciwwskazań, z których listą można zapoznać się w instrukcji odpowiedniego leku).

Opinia

«Tego lata nie wytrzymałam i wezwałam specjalistów, aby rozprawili się z gniazdem os. Około dwa lata te osy zadomawiały się u nas za szopą. Najpierw sami próbowaliśmy się pozbyć, wypalaliśmy dymem, ale po tym, jak pogryzły wnuczkę, nie szczędziliśmy wydatków. Dziecko całe spuchło, trzeba było nawet wezwać pogotowie, wszyscy się przestraszyli. Dwa ukąszenia w twarz, jeden na obojczyku, baliśmy się, że obrzęk przejdzie na płuca, temperatura mocno wzrosła. Dobrze, że wszystko się dobrze skończyło, ale os jednak się pozbyliśmy, przy okazji uspokoiliśmy też mrówki.»

Anna Waleriewna, Sankt Petersburg

 

Ukąszenia pająków, kleszczy, skolopendr i innych „nie owadów”

W życiu codziennym kleszcze, pająki i skolopendry często nazywa się owadami, chociaż wcale nimi nie są (owady mają tylko 3 pary nóg).

Często kleszcz jest wykrywany przez poszkodowanego zbyt późno – gdy pasożyt już wbił się w skórę (podczas ataku wydziela specjalne substancje znieczulające). Miejsce po ukąszeniu kleszcza jest zazwyczaj dość duże, ale w niektórych przypadkach może niewiele różnić się kolorem od otaczających tkanek. Jego charakterystyczną cechą jest kształt pierścienia: czerwony środek plamy często otoczony jest najpierw bladym, a następnie jaśniejszymi „obwódkami”.

Na poniższym zdjęciu dobrze widać te „pierścienie”:

Można również stwierdzić, że ukąszenie pochodzi właśnie od kleszcza, po twardym i bezbolesnym pęcherzu, który pozostaje po odczepieniu się pasożyta. W środku tego pęcherza zawsze znajduje się ślad otworu, przez który odbywało się wysysanie krwi.

W przypadku ukąszenia przez kleszcza należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza chorób zakaźnych i wykonać niezbędne badania w celu wykluczenia zapalenia mózgu i boreliozy (wskazane jest przyniesienie ze sobą kleszcza, który panaią ukąsił). Jeśli nie jest to możliwe, trzeba szczególnie uważnie obserwować swój stan i „wsłuchiwać się” w organizm: nawet najmniejsze złe samopoczucie może wskazywać na rozwijającą się chorobę.

Często kleszcz może nie wyrządzić zdrowiu odczuwalnej szkody, natomiast ukąszenia jadowitych skolopendr prawie zawsze okazują się bardzo niebezpieczne. Atak skolopendry krymskiej, zwanej też drewnianą, kończy się zazwyczaj rozległym obrzękiem, wzrostem temperatury ciała do 39°C, krwotokami i bolesnym stanem zapalnym. Ból po jej ukąszeniu utrzymuje się przez kilka dni.

Niestety, nawet ten ciężki stan to nie najgorsze, co może się zdarzyć po ataku skolopendry: tropikalne gatunki tych stawonogów mogą być śmiertelnie niebezpieczne dla człowieka.

I jeszcze: Ultradźwiękowe odstraszacze owadów - to kolejna ściema (artykuł ma ponad 10 komentarzy)

Na zdjęciu – skolopendra krymska:

Ukąszenie „owada” w tym przypadku składa się z dwóch punktów – właśnie tak poszkodowani opisują skutek ataku skolopendry. Zewnętrznie wygląda to rzeczywiście jak dwie charakterystyczne kropki, ponieważ stawonóg przebija skórę dwoma szczękami.

Inne „nie owady”, które pozostawiają na ciele człowieka znaczące ślady, to pijawki. Ich ataki są godne uwagi dlatego, że powstała ranka bardzo długo krwawi, przez co człowiek traci znacznie więcej krwi, niż wysysa sama pijawka.

Na zdjęciu – ukąszenia pijawek:

Dość bolesne mogą być również ukąszenia niektórych pająków. Wśród nich jest wiele gatunków, których ukąszenie jest śmiertelnie niebezpieczne dla człowieka – na przykład karakurt, inaczej nazywany czarną wdową stepową:

Najbardziej wyraźne skutki ukąszeń karakurtów występują w maju i czerwcu, kiedy pająki przechodzą sezon godowy, zwłaszcza u dużych samic. Niemniej jednak uważa się, że ukąszenia tych pająków stanowią śmiertelne zagrożenie tylko dla dzieci i osób starszych.

Uwaga

Kleszcze również należą do klasy pajęczaków, chociaż ich pasożytniczy tryb życia znacznie różni się od trybu życia pająków-drapieżników.

Samce wszystkich gatunków karakurtów są znacznie mniejsze od samic i rzadko gryzą człowieka.

Ptasznik – to również znany jadowity pająk, chociaż w większości przypadków nie stanowi poważnego zagrożenia dla człowieka. Jednak jego ukąszenie jest bardzo bolesne i zarówno pod względem odczuć, jak i skutków przypomina użądlenie pszczoły.

Poniżej przedstawiono zdjęcie ukąszenia ptasznika:

To ciekawe

„Szczęśliwcy”, którzy doświadczyli ukąszeń różnych pająków, mówią, że im bardziej niebezpieczny jest pająk, tym mniej bolesne jest jego ukąszenie. Na przykład, podczas spaceru przez twardą i kolczastą trawę człowiek może nawet nie zauważyć ukąszenia karakurta, podczas gdy ukąszenie ptasznika od razu powoduje silny ból. Jednak po pół godzinie sytuacja się zmienia: ukąszenie ptasznika może przestać boleć, a od ukąszenia czarnej wdowy stepowej człowiek może stracić przytomność.

Zamieszkujące nasz kraj skorpiony również są niebezpieczne dla człowieka. Ich użądlenie jest bardzo bolesne i może prowadzić do anafilaksji oraz śmierci.

Na zdjęciu – żółty skorpion, którego można spotkać w Dagestanie lub nad dolną Wołgą:

 

Specyfika ukąszeń owadów u dzieci

Często dzieci reagują na ukąszenia owadów ostrzej niż dorośli, ponieważ ich organizm jeszcze nie „dojrzał”, a układ odpornościowy nie jest wystarczająco silny. Na ich skórze objawy ukąszeń mogą być bardziej widoczne, a pęcherze i obrzęki utrzymują się dłużej.

Na zdjęciu – ślady ukąszeń u dziecka pozostawione przez pluskwy żyjące w mieszkaniu:

Z drugiej strony, u dzieci rzadziej występują ciężkie reakcje alergiczne na ukąszenia owadów ze względu na brak wcześniejszej sensytyzacji – pewnego nagromadzonego przez organizm „doświadczenia”, niezbędnego do gwałtownej odpowiedzi immunologicznej.

Mówiąc o specyfice ukąszeń owadów u dzieci, nie sposób nie wspomnieć o zasadach leczenia maluchów: należy koniecznie uwzględnić cechy organizmu dziecka i stosować tylko te leki, które są dopuszczone do stosowania u dzieci. Niestety, wielu dorosłych o tym zapomina i podaje dzieciom preparaty, które jeszcze bardziej zaostrzają i komplikują i tak już poważne skutki spotkania z owadami.

Znany jest fakt, że przy bardzo dużej liczbie owadów krwiopijnych – komarów, pluskiew lub wszy – ich ukąszenia mogą prowadzić do wystąpienia u dzieci anemii z powodu regularnej utraty krwi i przedostawania się do niej antykoagulującego enzymu. Dlatego jeśli ukąszenia owadów u dziecka pojawiają się regularnie, należy jak najszybciej rozpocząć walkę z pasożytami w mieszkaniu.

 

Jeśli owady pogryzły zwierzę domowe

Ukąszenia owadów u psów, kotów i innych zwierząt domowych są często mniej widoczne niż u człowieka – ze względu na gęstą sierść lub upierzenie. Zwierzęta mogą nawet nie okazywać szczególnie swoich „uczuć” i cierpieć w milczeniu, ale nie oznacza to, że można całkowicie ignorować ataki owadów na nie.

U psów najczęściej zwracają uwagę ukąszenia kleszczy, które pozostawiają w okolicy uszu i karku duże, twarde guzy. Psy nie mogą zarazić się zapaleniem mózgu, ale kleszcze są dla nich groźne ze względu na przenoszenie innych poważnych chorób. Na przykład kleszcze przenoszą babeszjozę, na którą zwierzę może umrzeć nawet w ciągu pierwszej doby.

Nieco rzadziej zwierzęta padają ofiarą ataków owadów błonkoskrzydłych. Skutki tych ukąszeń są u nich ogólnie analogiczne do tych u człowieka. Na zdjęciu widać, jak spuchła łapa kota po użądleniu przez osę:

Koty i psy regularnie wychodzące na zewnątrz są często nękane przez pchły i wszoły. Ukąszenia tych owadów na zwierzęciu nie zawsze są łatwe do zauważenia, dlatego właściciele zwykle dowiadują się o pasożytach po zmianie zachowania pupili: ciągłym wyczesywaniu sierści, niepokoju, nerwowości.

Zdjęcie wszoła:

Ptaki domowe – zwłaszcza kury – są często gryzione przez pluskwy domowe, które osiedlają się w budynkach gospodarczych. Przy masowym rozmnażaniu owady mogą prowadzić do utraty nieśności ptaków, spowolnienia wzrostu kurcząt i ich padnięcia.

A na kolejnych zdjęciach pokazano przykłady, gdy ptaki są atakowane przez tak zwane pchły kurze:

Podobna sytuacja może wystąpić u innych zwierząt gospodarskich i ptaków – królików, kaczek, gołębi. Te ostatnie, nawiasem mówiąc, są często niepokojone przez ptasie muchówki, przenoszące niektóre śmiertelne dla tych ptaków choroby.

I na koniec poruszymy ważny temat, nurtujący wielu turystów – ukąszenia owadów w Tajlandii, Indiach, Wietnamie i krajach basenu Morza Karaibskiego. Kurorty te cieszą się dużą popularnością wśród Rosjan, jednak wielu przerażają opowieści o „potwornych” owadach zamieszkujących te miejsca.

Rzeczywiście, na plażach tych krajów w nogę może bez problemu ugryźć pchła piaskowa, która następnie pozostanie pod skórą jako pasożyt wewnętrzny i może prowadzić do ropienia, rozwoju wrzodu, a nawet gangreny.

Zdjęcie pchły piaskowej pod skórą i po jej usunięciu:

Tropikalne szerszenie – również dość powszechni lokalni „mieszkańcy” – uważane są za jedne z najniebezpieczniejszych owadów na świecie, a południowoamerykańskie mrówki są posiadaczami najbardziej bolesnego użądlenia wśród owadów w ogóle.

Nie oznacza to jednak, że w tropikach nie można odpoczywać i że nie warto tam jeździć. Trzeba tylko wiedzieć, które owady gryzą człowieka w danym kraju i w danym miejscu, a także mieć przy sobie specjalnie przygotowaną apteczkę i zachować ostrożność w obcowaniu z nieznaną przyrodą.

I jeszcze jedno: nie należy wstydzić się jechać do szpitala z ugryzieniami owadów – w każdym kraju ten krok często ratuje wiele istnień.

 

Jak chronić się przed ukąszeniami owadów w okresie letnim i co robić, jeśli jednak zostaniesz ukąszony

 

5 zasad wyboru firmy do tępienia owadów