Ćma ziemniaczana od zawsze była naturalnym sąsiadem słynnej stonki ziemniaczanej. To właśnie w Ameryce Południowej i Środkowej szkodziła tytoniowi i ziemniakom już w czasach starożytnych cywilizacji indiańskich, a dopiero na początku ubiegłego wieku zaczęła rozprzestrzeniać się po całym świecie.
Najpierw podbiła kraje Południowej Europy, następnie południe Rosji i Afrykę, a dziś to właśnie ćma ziemniaczana uznawana jest za głównego szkodnika w Nowej Zelandii i Australii. Można ją uznać za prawdziwego kosmopolitę, który zdążył już rozprzestrzenić się na wszystkich kontynentach planety.
Takie powiększenie zasięgu może wydawać się szczególnie zaskakujące, jeśli weźmie się pod uwagę, że ćma ziemniaczana jest owadem dość ciepłolubnym. Uważa się, że jej populacje mogą stabilnie rozmnażać się tylko w miejscach, gdzie średnia roczna temperatura nie spada poniżej 10°C. W takich regionach ten motyl może stać się prawdziwym utrapieniem rolników.
Wygląd zewnętrzny i charakterystyczne cechy gatunku
Ćma ziemniaczana wygląda dość niepozornie. Ogólne tło jej skrzydeł jest brudnoszare z licznymi czarnymi plamami, które po złożeniu skrzydeł tworzą dwa wyraźne ciemne pasy. Na zdjęciu poniżej przedstawiono ćmę ziemniaczaną ze złożonymi i rozłożonymi skrzydłami:
Motyl ćmy ziemniaczanej ma charakterystyczne długie czułki i zredukowany aparat gębowy. Nie może się odżywiać i żyje krótko – zwykle kilka dni, bardzo rzadko – kilka tygodni.
Długość motyla ze złożonymi skrzydłami wynosi 6-7 mm, a ubarwienie ochronne pozwala mu pozostać niewidocznym nawet przy bezpośrednim spojrzeniu z niewielkiej odległości.
Larwy ćmy ziemniaczanej są niewielkie – około 13 mm długości ciała ma gąsienica ostatniego stadium. Taka larwa przędzie kokon, w którym się przepoczwarcza i przekształca w dorosłego motyla. Długość poczwarki wynosi około 10-12 mm.
Gąsienice mają biało-sałatowe lub biało-różowe ubarwienie z bladym pasem wzdłuż całego grzbietu.
Jaja ćmy ziemniaczanej trudno dostrzec nawet z bliskiej odległości. Mają około pół milimetra długości, samica składa je w małych grupach od spodniej strony liści i rozwijają się bardzo szybko.
Bezpośrednio po złożeniu te jaja są czysto białe, a później nieco ciemnieją.
Odżywianie, rozmnażanie i tryb życia szkodnika
W optymalnych warunkach cały cykl życiowy ćmy ziemniaczanej, od jaja do składania nowych jaj przez dorosłego osobnika, trwa bardzo krótko — około 33-35 dni. Zimą okres ten wydłuża się do kilku miesięcy.
W warunkach średnich szerokości geograficznych motyle nie rozprzestrzeniają się daleko na północ, ponieważ nie potrafią zimować, a przy temperaturach poniżej minus 4°C giną. Zazwyczaj ich zasięg ogranicza się do linii, za którą zimą gleba zamarza poniżej tej temperatury. Przy niewielkim przemarznięciu bulw ziemniaka gąsienice w nich mogą pozostać żywe. Uważa się, że często przenoszą się one ze zebranych pól do przechowalni, tam rozmnażają się zimą, a wiosną wraz z sadzeniakami są ponownie zakopywane w ziemi.
Czasami motyle i poczwarki mogą zimować pod warstwą liści na otwartym terenie.
Gąsienice ćmy ziemniaczanej żerują na różnych roślinach z rodziny psiankowatych. Mogą to być ziemniaki, pomidory, psianka, bakłażany, papryka, a nawet pokrzyk wilcza jagoda i liczne dziko rosnące psiankowate.
Przy tym larwy obgryzają blaszki liściowe, a także podgryzają same ogonki liści i żerują na bulwach. Właśnie z powodu takiej wszechstronności ćma ziemniaczana ma możliwość bardzo szerokiego i szybkiego rozprzestrzeniania się.
Motyle ćmy ziemniaczanej są aktywne nocą i mają ogromną liczbę wrogów. Żywią się nimi wszystkie chętne stworzenia — inne owady, nietoperze i ptaki. Przy tym długość życia dorosłego motyla wynosi co najwyżej kilka tygodni, w czasie których udaje mu się parzyć i złożyć jaja. W ciągu jednego letniego sezonu na południu Ukrainy ćma daje 3-4 pokolenia.
Ćma ziemniaczana rozmnaża się równie skutecznie w zamkniętych magazynach, na gruntach rolnych, jak i w naturze. Jednak w tych pierwszych dwóch miejscach jej rozmnażanie praktycznie nie jest kontrolowane przez naturalnych wrogów, przez co motyl może rozmnażać się w niezwykle szybkim tempie. To gąsienice wyrządzają główne szkody.
Zagrożenie i szkodliwość ćmy ziemniaczanej
Główne zagrożenie ze strony ćmy ziemniaczanej polega na:
- osłabieniu krzewów roślin uprawnych na skutek niszczenia i minowania liści
- uszkadzaniu bulw ziemniaka i obniżeniu jakości plonów
- obniżeniu jakości i ilości materiału sadzeniakowego ziemniaka
- osłabieniu i zamieraniu młodych krzewów pomidorów i papryki.
Bulwa ziemniaka zaatakowana jednocześnie przez 9-10 gąsienic będzie przypominać gąbkę, w której larwy prawie całkowicie wyjadają środek.
Przy dużej liczbie owadów i sprzyjających warunkach do rozmnażania ćma rozmnaża się szybciej, niż rozwija się sama roślina żywicielska. Wczesną wiosną niewielka liczba larw wytrwale niszczy młodą i delikatną rozsadę, później szkodzą dorosłym roślinom, a maksymalna liczba gąsienic pojawia się w momencie, gdy na krzewach rozwijają się bulwy i owoce.
W miejscach silnie porażonych przez ćmę ziemniaczaną nawet do 80% plonów nie nadaje się do eksportu z powodu utraty zdolności do przechowywania i przetwarzania.
Zwalczanie ćmy ziemniaczanej: środki i metody
Stuprocentowe metody zwalczania ćmy ziemniaczanej nie zostały dotychczas opracowane. Zwalczanie musi być kompleksowe i obejmować zarówno działania likwidacyjne, jak i zapobiegawcze.
Do niszczenia samych motyli i gąsienic stosuje się następujące środki:
- Preparaty na bazie bakterii Bacillus thuringiensis – Bitoksybacylina, Dendrobacylina, Enterobakteryna, Lepidocyd. Opryskuje się nimi krzewy na każdym etapie rozwoju przed pojawieniem się zawiązków, a takie działania powodują śmierć części larw, zmniejszenie płodności samic i opóźnienie rozwoju ćmy na każdym etapie;
- Bromek metylu – gaz, który pozwala zwalczać ćmę ziemniaczaną po zbiorze ziemniaków (metodą fumigacji bromkiem metylu traktuje się bulwy przeznaczone do przechowywania);
- Specjalne pułapki na motyle i larwy.
Środki zwalczania ćmy ziemniaczanej obejmują również prawidłowy płodozmian, obsypywanie krzewów ziemniaków i pomidorów oraz sadzenie wyłącznie zdrowych bulw na maksymalną dla danej odmiany głębokość.
Dobrym prewencyjnym sposobem na pozbycie się ćmy ziemniaczanej jest uprawa wyłącznie wczesnych odmian ziemniaków, które są praktycznie odporne na tego szkodnika.
Przed sadzeniem należy dokładnie sprawdzać bulwy i odrzucać te, które wykazują oznaki uszkodzenia. Pomoże to, jeśli nie całkowicie pozbyć się ćmy ziemniaczanej, to przynajmniej znacznie zmniejszyć skalę jej porażenia na działce. Jeszcze lepiej jest ogrzewać bulwy przez kilka godzin w temperaturze 40°C – nie zmniejszy to ich kiełkowania, ale zabije znaczną część larw ćmy.
Bardzo ważne jest również kontrolowanie wzrostu chwastów na granicach uprawianego terenu.
Wszystkie dziko rosnące psiankowate w pobliżu działki stanowią naturalne rezerwuary szkodnika, z których ćma łatwo przenosi się na rośliny ogrodowe.
Uwaga
Wielu rolników w RPA przyciąga do swoich gospodarstw specjalny gatunek os, które są pasożytami larw ćmy ziemniaczanej. Na półkuli północnej te osy nie występują.
Obecnie wiele krajów stosuje środki kwarantanny przeciwko ćmie ziemniaczanej. Na przykład na Ukrainę zakazany jest przywóz bulw ziemniaka przez osoby prywatne, a ziemniaki przywożone do Australii poddawane są obowiązkowemu ogrzewaniu i traktowaniu insektycydami. Mimo takich środków ćma ziemniaczana z powodzeniem kontynuuje podbój świata.
Przydatne wideo: o niebezpieczeństwie inwazji ćmy ziemniaczanej
Rosyjski Nadzór Rolniczy o ćmie ziemniaczanej i działaniach kwarantannowych
