Przygotowanie mrówek do zimy to poważny i odpowiedzialny etap w życiu całego mrowiska. W gruncie rzeczy, prawie wszystkie wysiłki rodziny mrówek od wiosny są skierowane na zgromadzenie wystarczającej ilości zasobów, aby przetrwać zimę i zapewnić pojawienie się nowego pokolenia mrówek przed nadejściem mrozów. Co więcej, wiele mrówek zimą wcale nie śpi, jak mogłoby się wydawać obserwatorowi, który nie widzi ich przez kilka miesięcy. Ich życie nadal toczy się, choć nie tak intensywnie jak latem.
Sposób, w jaki mrówki przygotowują się do zimy, był szczegółowo badany przez wielu naukowców. Ponadto miłośnicy myrmekologii, hodujący mrówki w warunkach domowych, są tak dobrze zaznajomieni z niuansami zimowania każdego gatunku, że dziś proces ten jest analizowany dosłownie ze wszystkich stron.
Uwaga
Nauka, której przedmiotem badań są mrówki, nazywa się myrmekologią. Specjalista badający różne aspekty życia mrówek to myrmekolog.
Różne mrówki zimują w różnych warunkach i przez różny czas. Na przykład mrówka polarna musi zimować przez 8-9 miesięcy w roku, a w nielicznych ciepłych miesiącach bez śniegu nie zawsze udaje jej się wychować nowe pokolenie larw. Mimo to, zimowanie mrówek nawet w takich warunkach zwykle przebiega pomyślnie.
Z kolei mrówki zamieszkujące południe – Azję Środkową, Kazachstan, region śródziemnomorski – udają się na zimowanie na jeden lub dwa najchłodniejsze miesiące. W regionach przejściowych, na przykład w Turcji i Azji Mniejszej, nie zimują co roku, a tylko w najsurowszych warunkach pogodowych. Mimo to pod koniec ciepłego okresu przygotowują się do zimy – zbierają nasiona, urządzają mrowisko, odchowują dużą liczbę larw.
To ciekawe
Znana nam mrówka faraona – drobny domowy szkodnik – nie zimuje w ogóle i nie przygotowuje się do zimy. Pochodzi z tropików, gdzie warunki klimatyczne niewiele zmieniają się w ciągu roku. Z tego powodu w polskich szerokościach geograficznych może żyć tylko w domach ludzi – nie umiejąc zimować, w warunkach naturalnych kolonie mrówek faraona na zewnątrz wymierają zimą.
Gdzie i jak przebiega zimowanie
Mrówki zimują w tych samych mrowiskach, w których żyją przez resztę czasu. Najczęściej jako komory zimowe wykorzystywane są te położone głębiej w ziemi, ponieważ utrzymuje się w nich bardziej stabilna temperatura przez całą zimę.
Wszystkie wejścia do mrowiska na zimę są starannie uszczelniane ziemią i suchymi częściami roślin, aby nie przedostawało się przez nie zimne powietrze. W ciepłych regionach w okresach odwilży poszczególne wejścia mogą być odtykane, a owady wybiegają na powierzchnię w poszukiwaniu pożywienia.
Niektóre mrówki śpią zimą – tak można nazwać stan diapauzy, w którym funkcjonowanie narządów wewnętrznych owadów jest maksymalnie ograniczone, ale nie zatrzymane.
Inne gatunki podczas zimowania zachowują aktywność. Z reguły w tym okresie mało się poruszają i mało jedzą. Jednak jeśli w mrowisku zimują larwy, osobniki dorosłe nadal je karmią. Takie mrówki aktywnie przygotowują się do zimy i gromadzą larwy w komorach o optymalnym mikroklimacie.
To ciekawe
Mrówki zamieszkujące surowe regiony północne zimują w stanie znacznego przechłodzenia – u niektórych temperatura ciała może spaść do minus 50°! U larw jednego z gatunków mrówek na Kołymie odnotowano minimalną temperaturę ciała w ogóle wśród owadów – minus 58°C. Mimo to metabolizm larw nie ustał. Jest to swoisty fenomen przyrodniczy: przy tak niskich temperaturach wszystkie płyny w organizmie każdego innego żywego stworzenia zamarzają. U mrówek natomiast, wraz z nadejściem chłodów, gwałtownie wzrasta ilość cukrów w różnych płynach ciała, dzięki czemu temperatura ich zamarzania stale się obniża, a nawet przy takich ekstremalnych mrozach pozostają one w stanie płynnym. Oczywiście w takim stanie mrówki niemal tracą zdolność poruszania się. Można powiedzieć, że śpią.
U niektórych gatunków mrówek zimują tylko osobniki dorosłe. Cechą tą odznaczają się zazwyczaj te gatunki, które nie przechodzą diapauzy, a owady w mrowisku muszą żerować przez cały rok. Mrówki te starannie przygotowują się do zimy – gromadzą zapasy składające się z nasion, suchych owoców i innych części roślin.
Larwy mrówek wymagają do odżywiania pokarmu bogatego w białko – na przykład inne stawonogi – którego dorosłe owady nie są w stanie dla nich zdobyć. W związku z tym do zimy wszystkie larwy z jaj złożonych wiosną zdążą przekształcić się w dorosłe mrówki, które odchodzą na zimowisko. Wiosną, wraz z pojawieniem się pierwszego białkowego pokarmu, królowa zaczyna składać nowe jaja.
Mrówki robotnice takich gatunków zimą dokonują różnego rodzaju napraw w mrowisku, poszerzają komory i dbają o odpowiedni mikroklimat.
U mrówek żyjących na północnych szerokościach geograficznych larwy nie zdążą w krótkie lato przekształcić się w dorosłe owady. Muszą więc zimować w stanie przechłodzenia.
U wyjątkowo ekstremalnych mrówek północnych, które żyją na dużych wysokościach, larwy mogą zimować dwukrotnie, zanim staną się dorosłymi mrówkami. Zazwyczaj jednak zimują larwy trzeciego stadium, najbardziej odporne na wahania temperatury.
To ciekawe
W swoim rozprzestrzenianiu się na północ mrówki są ograniczone jedynie linią, za którą nawet latem ziemia nie odmarza głębiej niż 30 cm. Mrówka kamczacka, na przykład, może zakładać mrowiska na kępkach na głębokości od 10 do 40 cm i ważne jest dla niej, aby w tym obszarze temperatura gleby latem była wystarczająca do rozwoju jej larw.
Budowa mrowiska na zimę
Zimą mrowisko u tych mrówek, które nie zapadają w sen zimowy, praktycznie nie różni się od swojego letniego stanu. Wewnątrz zmienia się jedynie rozmieszczenie samych owadów: zimą mrówki żyją nieco głębiej, z dala od zimnej powierzchni gleby. Czasami muszą nawet tworzyć specjalne komory zimowiskowe.
Z powodu ciągłych wahań temperatury na powierzchni, a także częstego przemakania górnej warstwy mrowiska, owady zmuszone są do ciągłego przemieszczania się i przenoszenia części swoich zapasów. Dlatego życie w mrowisku zimą nie zamiera ani na chwilę.
Mrówki leśne, słynące z dużych rozmiarów swoich kopców, starają się przed zimą wynieść na powierzchnię jak najwięcej ziemi i śmieci, aby jeszcze lepiej ocieplić swój dom. Pozwoli im to zimować w dość dużych ilościach.
Mrówki zaczynają przygotowywać się do zimy już w najgorętszych miesiącach lata, stopniowo urządzając wewnętrzne komory mieszkania i gromadząc pożywienie na zimę.
Według danych badaczy mrówki nie mają ścisłego tabu dotyczącego wychodzenia z gniazda zimą. Po prostu przemieszczają się w zakresie temperatur, w którym owad nie zamarza. W większości przypadków takie temperatury utrzymują się tylko wewnątrz mrowiska. Wraz z nadejściem wiosennej odwilży mrowisko nagrzewa się i mrówki mogą dotrzeć do samych wyjść. Przy określonej temperaturze powietrza owady odtykają poszczególne wejścia i wychodzą na powierzchnię. Czasami może to mieć miejsce również w środku zimy.
To ciekawe
Życie mrowiska jest szczegółowo obserwowane w formikariach – sztucznych mrowiskach ze szklanymi lub plastikowymi przezroczystymi ściankami. Hobbyści, którzy trzymają mrówki w takich pojemnikach, muszą urządzać im zimowanie na balkonach lub w lodówkach. W tym czasie owady są dokarmiane i regularnie otwierają wejścia do mrowiska w celu wietrzenia. Na poniższym filmie widać takie mrowisko. W tych samych komorach mrówki również zimują.
Domowa farma mrówek
Czy mrówki robią zapasy na zimę
Prawie wszystkie zimujące mrówki robią zapasy na zimę. Nawet przedstawiciele gatunków, które zimują w ekstremalnych warunkach, żyją przez część jesieni dzięki zgromadzonym resztkom roślinnym i zwierzęcym, kiedy mrowisko jest już przykryte śniegiem, ale temperatura w nim nie spada do zbyt niskich wartości.
Mrówki robią zapasy na zimę praktycznie przez cały ciepły okres roku. U większości gatunków środkowej strefy Rosji lot odbywa się w maju-czerwcu, a zaraz po nim część składników odżywczych przyniesionych do mrowiska trafia do specjalnych komór, w których utrzymywana jest niska wilgotność i temperatura.
To ciekawe
Mrówki żniwiarki zamieszkujące tereny stepowe w jednym mrowisku zbierają do kilograma różnych ziaren na zimę. Praktycznie przez całe lato i jesień przygotowują się do zimy.
Z reguły zapasy składają się głównie z produktów roślinnych – nasion roślin, pąków, kwiatów, miękkich zielonych łodyg. Są one trwałe i mają wysoką wartość odżywczą.
Niektóre mrówki, nie chcąc rozstawać się z przysmakami, znoszą pod ziemię nawet mszyce, które nadal dzielą się z nimi spadzią. Oczywiście mszyce giną z braku pożywienia w ciągu kilku tygodni, ale mrówkom to wystarczy.
To ciekawe
Do karmienia królowej mrówki czasami wykorzystują tak zwane jaja troficzne. Sama królowa składa je latem, przy nadmiarze pokarmu, i do zimy nie rozwijają się, ale zachowują dużą ilość substancji odżywczych. Takie jaja to swoiste białkowe konserwy dla owadów.
Oprócz mszyc w wielu mrowiskach żyją różne owady – chrząszcze, ćmy, ich larwy – które wydzielają pożywną i słodką wydzielinę, lubianą przez mrówki, a same żywią się zapasami mrówek lub nawet ich jajami. Częściowo tacy sąsiedzi pomagają dorosłym mrówkom przetrwać zimę bez głodu.
W ogromnej rodzinie mrówek istnieją gatunki, które na północnych granicach swojego zasięgu są ściśle zimujące, a na południu w ogóle nie zimują. Uważa się, że proces przygotowania do zimowania uruchamia się u mrówek w odpowiedzi na różne warunki środowiskowe: zmianę długości dnia i nocy, ogólny skład pokarmu i inne czynniki. Wszystko to pomaga owadom jak najlepiej wykorzystać możliwości przetrwania i rozmnażania, jakie daje im środowisko.
Hodowla mrówek własnoręcznie: wideo
Pająk kontra mrówka – kto kogo?
Dobry artykuł!