Ukąszenia szerszeni i ich zagrożenie dla człowieka

Szerszeń, którego ukąszenie zapamiętuje się na zawsze, może spotkać człowieka wszędzie: na wędrówce, na działce, a nawet podczas wakacji w gorących krajach. Każdy gatunek tych owadów żądli oczywiście na swój sposób, ale kontakt z każdym, nawet z najmniej agresywnym szerszeniem zwyczajnym (europejskim), grozi człowiekowi dość nieprzyjemnym zakończeniem spotkania.

Ukąszenie szerszenia jest uważane za jedno z najbardziej bolesnych i groźnych w skutkach wśród owadów błonkoskrzydłych. W odczuciu przypomina nieco użądlenie zwykłej osy lub pszczoły, ale sam ból, podobnie jak ogólne objawy ukąszenia szerszenia, są wielokrotnie silniejsze i bardziej odczuwalne.

Opinia

„Pamiętam, jak kiedyś ukąsił mnie właśnie szerszeń. Boże, jakie to było bolesne, aż w uszach mi zaczęło dzwonić. A ukąsił tylko jeden i szybko go strząsnęłam. Ugryzienie było w dolną część pleców i w ciągu kilku minut zapalenie rozniosło się do łopatek. Wiedziałam, że jeśli szerszeń użądli człowieka, to z powodu zbyt silnych objawów można umrzeć, ale u mnie nic takiego nie było. Może temperatura nieco wzrosła. Ale z poważnych rzeczy – tylko straszny ból. Takie uczucie, jakby połowę pleców po prostu odcięto. I tak przez jakieś pięć dni, potem stopniowo wszystko minęło.”

Inna, Wołgograd

Na zdjęciu widać, jak wygląda ręka po ukąszeniu szerszenia:

O ile w naszych szerokościach geograficznych użądlenie tego owada wywołuje wprawdzie nie śmiertelne, ale bardzo nieprzyjemne i ogólnie niebezpieczne dla zdrowia objawy, o tyle w tropikach ludzie często umierają w wyniku użądleń szerszeni. Na przykład w Japonii (według prowadzonych statystyk) około 40 osób rocznie umiera bezpośrednio w wyniku ataku miejscowych gigantycznych szerszeni – tak dużej liczby ofiar nie powoduje tam żaden inny owad ani dzikie zwierzę.

Tymczasem szerszenie nie są owadami zbyt agresywnymi, a nawet są znacznie bardziej pokojowo nastawione niż, powiedzmy, osy. Żądło szerszenia używane jest stosunkowo rzadko i tylko w przypadku poważnego zagrożenia dla niego samego lub jego gniazda. Dlatego niepokojenie takich gniazd rzeczywiście grozi masowymi użądleniami: jeśli istnieje jakieś zagrożenie dla całej rodziny, szerszenie będą bronić się na śmierć i życie.

Uwaga

Pomimo ogólnie ciężkich konsekwencji użądleń szerszeni, osobniki pospolitego gatunku europejskiego, który często spotyka się na rosyjskich działkach, wcale nie przodują pod względem bolesności użądleń wśród owadów naszej fauny. Znacznie bardziej bolesne są użądlenia os grzebaczowatych. Za mniej więcej podobne, ale jednak nieco bardziej bolesne, uważa się użądlenia pluskolców – pluskwiaków wodnych. Natomiast najbardziej zbliżone w odczuciu jest użądlenie dużego bąka (śliżaka): szerszeń żądli równie boleśnie, ale konsekwencje jego użądlenia i towarzyszące im objawy są znacznie poważniejsze z powodu działania jadu. Bąk (śliżak) podczas ataku odgryza ofierze kawałek skóry, ale powstała ranka bardzo szybko się goi i przestaje dokuczać już kilka minut po ataku. Natomiast użądlenie szerszenia jest groźne właśnie ze względu na konsekwencje, które mogą być bardzo poważne.

Na zdjęciu – użądlenie szerszenia około 1 godziny po ataku na człowieka:

 

Jad szerszenia i jego działanie na organizm

Jad szerszenia zawiera wiele składników, przy czym niektóre z nich są powszechnie spotykane w świecie zwierzęcym, na przykład wchodzą w skład jadu grzechotników.

Substancje aktywne jadu szerszenia:

1. Acetylocholina – neuroprzekaźnik powodujący gwałtowną aktywację zakończeń nerwowych i generowanie impulsów. Mówiąc obrazowo, dostając się w nadmiernych ilościach do tkanek, uderza jak młotkiem w węzły nerwowe, wywołując straszny ból.
2. Fosfolipazy i orientotoksyna – składniki powodujące niszczenie ścian komórkowych i wyciekanie ich zawartości do przestrzeni międzykomórkowej. W związku z tym w miejscu użądlenia przez szerszenia najpierw pojawia się ognisko zapalne, a następnie – w wyniku uszkodzenia ścian naczyń krwionośnych – dochodzi do krwotoku, często z późniejszym ropieniem. Fosfolipazy są nieodłącznym składnikiem jadu węży.
3. Histamina – mówiąc w uproszczeniu, jest to substancja, która ze swej natury aktywuje natychmiastową reakcję alergiczną.
4. Składniki białkowe powodujące rozpad własnych komórek tucznych tkanki ofiary, zapewniając w ten sposób uwalnianie dodatkowych ilości histaminy.
5. Aminy biogenne – substancje inicjujące przyspieszenie akcji serca i aktywację oddychania.

To ciekawe

Jeden ze składników białkowych zawartych w jadzie szerszeni nazywa się krabroliną – na cześć samego owada (łacińska nazwa szerszenia pospolitego – Vespa crabro).

Taki skład jadu decyduje nie tylko o tym, jak wygląda użądlenie szerszenia na ciele ofiary zewnętrznie, ale także z jaką siłą wpływa on na organizm jako całość. Poniżej na filmie pokazano skutki użądlenia przez szerszenia:
 

Tak wyglądają użądlenia szerszeni

Co ciekawe, skład jadu w dużej mierze zależy od tego, jak i w jakim celu owady używają swoich toksyn. Na przykład jad szerszenia jest typowym jadem obronnym, nie jest przeznaczony do ataku lub unieruchamiania. Natomiast u srebrzynek (bliskich krewnych szerszeni, mających ciemne ubarwienie i czasami dorównujących im rozmiarami) jad jest używany właśnie do paraliżowania ofiary – na przykład larw dużych chrząszczy. Użądlenie tych owadów, w przeciwieństwie do szerszeni, jest mało odczuwalne i nie prowadzi do poważnych objawów zatrucia lub alergii u ludzi.

Jedną z najważniejszych cech użądlenia szerszenia jest jego zdolność do żądlenia wielokrotnego. W przeciwieństwie do pszczoły miodnej, szerszeń po każdym użądleniu wyciąga swoje żądło ze skóry ofiary i może nadal go używać.

To ciekawe

Toksyczność jadu szerszeni jest mniejsza niż toksyczność jadu zwykłej pszczoły miodnej. Jednak ból wywołany użądleniem jest silniejszy.

Czy warto wspominać, że podczas jednego użądlenia duży drapieżnik zużywa znacznie mniejszą dawkę jadu niż na przykład pszczoła – musi przecież zachować strategiczny zapas substancji obronnej do dalszych ataków. Niemniej ofiara odczuwa wówczas silny ból, nawet po jednej takiej „iniekcji”.

Opinia

„Co za głupie pytania, czy szerszeń gryzie, czy nie? To przecież osa, tylko duża. Oczywiście, że gryzie. Tego lata szerszeń użądlił mojego kota na działce, i to w nos. Myślałam, że zwierzę nie przeżyje. Nie otwierał oczu, ledwo oddychał pyskiem. Straszny widok, musiałam go nawet zawieźć do weterynarza, ale jakoś doszedł do siebie”.

Olga, Kaługa

Dzięki ruchliwości ciała szerszeń żądli szybko i praktycznie z każdej pozycji. Można powiedzieć, że jeśli ten owad zdecyduje się zaatakować, uniknięcie użądlenia będzie problematyczne – jego czas reakcji jest zbyt szybki.

Tak naprawdę słowa „ugryzienie” w odniesieniu do tego dużego owada nie należy używać: atakując ofiarę, szerszeń właśnie żądli, a nie gryzie. Mimo potężnych szczęk, którymi drapieżnik zabija swoją zdobycz – owady i różne drobne stawonogi – do obrony woli używać żądła. Dla uproszczenia jednak często mówi się, że szerszeń „gryzie”.

To ciekawe

W przeciwieństwie do trzmieli i pszczół, szerszeń może żądlić, nie siadając na ciele człowieka lub innego zwierzęcia. W potocznym języku mówi się, że „szerszeń uderza” – rzeczywiście podleci blisko ofiary, szybko wygina tułów i wbija żądło w ciało. Natychmiast wstrzykuje jad i wyjmuje żądło ze skóry. Przypomina to szybki cios boksera i jest kopią ukłucia gąsieniczników – dalekich krewnych szerszeni, które w ten sposób błyskawicznie wprowadzają do ciała ofiary jajo. Przy tym jego odnóża nie dotykają ciała przeciwnika. Dzięki tej technice szerszeń może użądlić kilka razy w to samo miejsce.

Opinia

„Raz widziałem użądlenie szerszenia w głowę. U dziewczyny na głowie pojawił się ogromny obrzęk, spuchła połowa twarzy. Ciągle podawano jej środki przeciwbólowe, ale i tak nie mogła jeść, bo poruszanie ustami sprawiało jej ból”.

Władysław, Moskwa

Na zdjęciu przedstawiono skutki użądlenia przez gigantycznego szerszenia:

 

Objawy użądlenia szerszenia

Użądlenie szerszenia jest bardzo niebezpieczne dla człowieka: niektóre objawy pojawiające się u ofiary po spotkaniu z tym owadem stanowią poważne zagrożenie dla zdrowia, a czasem nawet życia.

Przede wszystkim użądlenie powoduje niewiarygodny ból. Jest on odczuwalny natychmiast, jeszcze zanim owad wyjmie żądło ze skóry. Jednak nawet po tym ból nie ustępuje, a wręcz przeciwnie – nasila się z powodu rozprzestrzeniania się acetylocholiny w tkankach.

Na zdjęciu widać, jak wygląda użądlenie szerszenia w twarz:

Oprócz silnego bólu jednym z pierwszych objawów pojawiających się niemal natychmiast po użądleniu jest stan zapalny w miejscu ukąszenia, któremu towarzyszy rozległy obrzęk. Im więcej jadu szerszeń zdążył wstrzyknąć do rany i im wyższa wrażliwość organizmu na niego, tym silniejszy będzie obrzęk.

Na zdjęciu pokazano żądło szerszenia:

W niektórych przypadkach w miejscu zapalenia może pojawić się ropienie, martwica tkanek i liczne krwotoki. Takie skutki są szczególnie charakterystyczne w przypadkach, gdy człowieka użądli nie jeden szerszeń – wielokrotne użądlenia mogą wówczas przerodzić się w obrzęk naczynioruchowy (Quinckego).

Szczególnie niebezpieczne jest użądlenie szerszenia dla dzieci. Oprócz wyżej wymienionych objawów u maluchów pojawiający się obrzęk może, poza wszystkim innym, dotknąć również narządy wewnętrzne.

Opinia

«Bardzo boję się wszelkich os i szerszeni, omijam je szerokim łukiem. A mąż popisuje się swoją odwagą i pewnego razu się nabawił. Ręką przepędzał szerszenia z letniej kuchni, a ten go użądlił. Nie wiem, pewnie był bardzo duży, ale mężowi tak spuchły palce, że nie mógł wziąć łyżki. Taka poduszka na ręce była».

Olga, Barnauł

Jednym z najniebezpieczniejszych jest użądlenie gigantycznego szerszenia azjatyckiego, zamieszkującego głównie Azję Południowo-Wschodnią, a na terenie naszego kraju – Kraj Nadmorski. Owad ten jest na ogół dość spokojny, ale jeśli użądli, to, jak to mówią, «nie będzie mało».

Po pierwsze, szerszeń azjatycki prawie zawsze używa swojego żądła kilka razy podczas jednego ataku. Po drugie, wstrzykuje w ciało ofiary dość dużą dawkę jadu, który zawiera również unikalną substancję – mandorotoksynę, wywierającą silny wpływ na układ nerwowy. Ponadto liczne użądlenia tego szerszenia mogą powodować krwotoki wewnętrzne.

Na zdjęciu – gigantyczny szerszeń azjatycki:

Jednak nawet bez wystąpienia silnej reakcji alergicznej, użądlenie szerszenia u człowieka może wywołać takie objawy, jak przyspieszone bicie serca, bóle głowy i duszność. Te przejściowe reakcje rzadko prowadzą do poważnych bólów serca lub uduszenia, ale mimo to mogą bardzo przestraszyć człowieka.

Można również zauważyć kolejną charakterystyczną cechę użądlenia szerszenia – ból w miejscu ukąszenia zawsze towarzyszy silnemu swędzeniu, czasem tak intensywnemu, że nie można go wytrzymać. Aby złagodzić ten w zasadzie niegroźny, ale bardzo nieprzyjemny objaw, konieczne jest zażycie specjalnych leków.

Opinia

Na naszym oddziale mieliśmy kiedyś taki przypadek. Przywieźli dziecko, które zostało użądlone przez szerszenia w pośladek. Wszystkie parametry były w normie, ale miało podwyższoną temperaturę i taki obrzęk na pośladku, że maluch nie mógł się ruszyć. Wszystkie tkanki stwardniały, było widać, że dziecko bardzo cierpi. Musieliśmy podać mu Ksekofam i umieścić na sali. Dopiero po około czterech dniach zaczęło ustępować i wypuściliśmy go z matką do domu.

Tatiana, Kijów

Jak wspomniano powyżej, już po kilku minutach od użądlenia u człowieka rozwija się reakcja alergiczna. Jej głębokość zależy od indywidualnej wrażliwości i może wahać się od prostego stanu zapalnego do bardzo poważnych konsekwencji. Przyjrzyjmy się im bliżej.

 

Poważne konsekwencje ataku

Alergia na użądlenie szerszenia jest dla człowieka chyba najgroźniejszym skutkiem ataku tego owada. U osób z nadwrażliwością na jad odpowiedź immunologiczna organizmu może przebiegać w bardzo ciężkiej postaci, przechodząc niekiedy we wstrząs anafilaktyczny i kończąc się śmiercią.

Nigdy nie można być całkowicie pewnym reakcji organizmu na użądlenie owada, ponieważ nie zależy ona od stanu fizycznego, a jej nasilenie jest w dużej mierze uwarunkowane genetycznie. Dlatego jeśli dojdzie do użądlenia przez szerszenia, należy uważnie obserwować pojawiające się objawy i swój ogólny stan.

Opinia

«W zeszłym roku do naszego szpitala trafiły dwie osoby ze wstrząsem anafilaktycznym po użądleniu przez szerszenie. Jeden był nieprzytomny, drugi w stanie półomdlenia. W obu przypadkach przyczyną było pojedyncze użądlenie. U jednego pacjenta z powodu obrzęku doszło do zaburzenia drożności górnych dróg oddechowych; pomimo naszych starań i zastosowania silnych leków, zmarł on z powodu ostrej niewydolności nerek. Pacjent, który przeżył, przyznał, że nie wiedział, czy szerszenie kłują, i próbował po prostu odpędzić owada, który przyleciał na zapach suszonej ryby».

Tian Li, Huandu

Reakcja alergiczna organizmu prawie zawsze przebiega według tego samego „scenariusza”. Należy jednak pamiętać, że jej intensywność u różnych osób jest zupełnie indywidualna, więc jak daleko posunie się alergia w swoich objawach, zależy konkretnie od organizmu samego poszkodowanego. Niemniej jednak wyróżnijmy wszystkie możliwe objawy w kolejności ich pojawiania się.

1. Pierwszym objawem odpowiedzi immunologicznej organizmu jest sam stan zapalny w miejscu użądlenia. Jest on charakterystyczny dla wszystkich użądlonych.
2. Następnie zaczynają pojawiać się przyspieszone bicie serca, bóle głowy, obserwuje się podwyższenie temperatury ciała.
3. Później u człowieka powiększają się węzły chłonne, może pojawić się nudności i biegunka.
4. W rzadkich przypadkach rozwija się niewydolność nerek.

W przypadku pojawienia się któregokolwiek z tych objawów poszkodowanego należy niezwłocznie dostarczyć do szpitala, ponieważ bez pomocy medycznej ryzyko zgonu jest dość wysokie. W przypadku wysokiej wrażliwości organizmu (o której użądlony może nie wiedzieć) nawet zwykły stan zapalny może szybko przerodzić się w poważniejsze objawy.

Ważne!

Śmiertelność z powodu wstrząsu anafilaktycznego po użądleniu szerszenia, nawet przy szybko podjętym leczeniu, wynosi 15-20%.

Należy zwrócić szczególną uwagę na bardzo istotny fakt: nasilenie alergii wzrasta z każdym nowym użądleniem przez jakiegokolwiek błonkoskrzydłego. Oznacza to, że jeśli kiedyś ukąszenie, na przykład pszczoły, miało alergiczne konsekwencje, to po spotkaniu z szerszeniem można spodziewać się poważniejszych powikłań.

 

Co zrobić po użądleniu przez szerszenia?

Teraz ustalmy algorytm postępowania, jeśli Pana/Panią lub osobę znajdującą się w pobliżu użądlił szerszeń.

Po użądleniu nie trzeba szukać w skórze żądła – po prostu go tam nie ma. Tylko pszczoły pozostawiają swoje żądło w ranie, szerszenie zaś spokojnie żyją dalej i używają go nadal. Natomiast co należy zrobić od razu – to zażyć tabletkę Suprastinu lub Klaritinu, aby zahamować rozwój reakcji alergicznej.

Następnie osoba poszkodowana powinna:

• spróbować wyssać jad z rany, ale robić to nie dłużej niż 2-3 minuty, ponieważ skóra w miejscu nakłucia szybko się zaciska, a główna ilość toksyny i tak pozostaje w środku;
• przyłożyć do rany nasączony kawałek cukru – wyciągnie on jeszcze część jadu;
• nałożyć na rozwijający się obrzęk zimny kompres, aby spowolnić rozprzestrzenianie się toksyny w tkankach;
• posmarować użądlone miejsce żelem Fenistil i zażyć Dimedrol.

Wszelkie dalsze działania sprowadzają się do dwóch dość prostych celów: obserwacji stanu poszkodowanego i zwalczania objawów. Jeśli temperatura ciała użądlonej osoby nie wzrasta powyżej 38°C, nie należy jej obniżać.

Ważne!

Pod żadnym pozorem nie wolno spożywać alkoholu po użądleniu przez szerszenia: obrzęk może wtedy znacznie się powiększyć.

Jeśli szerszeń użądlił kota lub psa, należy uważnie obserwować stan pupila i, jeśli to możliwe, przyłożyć kompres na użądlony fragment ciała. Jeśli samopoczucie zwierzęcia będzie się pogarszać, należy pokazać je weterynarzowi.

Opinia

«Naszego Birbiego (yorkshire terrier) niedawno użądlił szerszeń. Psu spuchło całe ramię, zaczęła się duszność, nie mógł ruszyć łapą, nic nie jadł. Wezwaliśmy weterynarza, który stwierdził, że to na pewno szerszeń. Zastosował jakieś leki przeciwobrzękowe, ale Birbi dopiero po tygodniu zaczął normalnie jeść i chodzić. W tym czasie bardzo schudł…»

Ałła, Woroneż

Tak czy inaczej, ukąszenie szerszenia to w każdym przypadku bardzo poważne zdarzenie, wymagające szczególnej uwagi. Jeśli u danej osoby kiedykolwiek występowały silne reakcje alergiczne na użądlenia owadów, powinna ona zawsze mieć przy sobie tak zwany «paszport alergika» – zaświadczenie od lekarza alergologa, w którym zawarte są wszystkie niezbędne dane na wypadek, gdyby pacjent z ciężkimi objawami po użądleniu szerszenia trafił do szpitala.

Po ataku szerszenia należy uważnie obserwować swoje samopoczucie i nie być zbyt pewnym siebie: wstrząs anafilaktyczny rozwija się bardzo szybko i może dotknąć nawet całkowicie zdrowych i silnych fizycznie osób. Dlatego przy każdym pogorszeniu samopoczucia należy bez wahania udać się do szpitala lub wezwać Pogotowie Ratunkowe.

 

Przydatne wideo: jak niebezpieczne są ukąszenia szerszeni i os

 

Ataki szerszeni na ludzi