Kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus)

Kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus) jest przejściowym pasożytem ludzi i zwierząt, żywiącym się ich krwią. Ten typ pasożytnictwa charakteryzuje się tym, że krwiopijca przebywa na ciele żywiciela tylko w celu pobrania pokarmu, a resztę życia spędza w środowisku naturalnym.

Gatunek Dermacentor reticulatus należy do rodzaju Dermacentor z rodziny kleszczy twardych (Ixodidae), klasy pajęczaków. Rodzaj Dermacentor liczy 32 gatunki i ma rozległy zasięg występowania, obejmujący Europę, Azję, Amerykę Północną i część Afryki.

Kleszcz łąkowy zamieszkuje lasy mieszane i liściaste zachodniej i środkowej Europy, europejskiej części Rosji oraz Syberii. W Eurazji jego zasięg rozciąga się od północnej Portugalii i Hiszpanii na zachodzie po terytoria Azji Środkowej na wschodzie, tworząc na mapie wydłużony pas. Ten gatunek kleszcza nie występuje w strefie suchego klimatu śródziemnomorskiego, w Skandynawii ani w północnej części regionu bałtyckiego.

W Rosji zasięg kleszcza łąkowego na północy sięga Smoleńska, Moskwy i Riazania, ciągnie się przez obwody swierdłowski, tiumeński, omski i nowosybirski do Krasnojarska na wschodzie, a na południu obejmuje Półwysep Krymski, Przedkaukazie i Zakaukazie, a także zachodni Ałtaj.

Kleszcz łąkowy występuje głównie na terenach otwartych, preferując skraje lasów, polany, łąki, lasy prześwietlone, poręby i zręby – w tych miejscach często tworzą się ogniskowe skupiska krwiopijców. Ten pajęczak jest w stanie przetrwać zalania – pasożyty mogą żyć pod wodą przez okres do 20 dni.

Gatunek ten, podobnie jak kleszcz psi i tajgowy, zajmuje w Rosji czołowe miejsce wśród innych gatunków pod względem częstości przenoszenia chorób groźnych dla zwierząt i ludzi. Najczęściej kleszcze łąkowe są zarażone babeszjozą (piroplazmozą).

 

Cechy wyglądu zewnętrznego kleszcza łąkowego

Kleszcz łąkowy zbudowany jest w sposób typowy dla wszystkich kleszczy z rodziny Ixodidae. Jego ciało składa się z głowy (gnatosomy) i tułowia (idiosomy). Posiada również cztery pary odnóży krocznych, co jest charakterystyczną cechą pajęczaków.

U wszystkich przedstawicieli rodzaju Dermacentor na tarczce grzbietowej widnieje biały wzór. Jaskrawe, nakrapiane ubarwienie kleszcza oraz obecność oczu są przystosowaniami do życia na otwartych, nasłonecznionych terenach.

To ciekawe

Wzrok nie odgrywa kluczowej roli w orientacji przestrzennej kleszczy i poszukiwaniu przez nie ofiary. Wiele gatunków z rodziny Ixodidae całkowicie się bez niego obchodzi lub posiada komórki światłoczułe, zdolne rozpoznawać jedynie światło i cień.

Na tym zdjęciu przedstawiony jest kleszcz łąkowy:

Idiosoma głodnego kleszcza jest spłaszczona, ale podczas żerowania rozszerza się i na przekroju poprzecznym przybiera okrągły lub owalny kształt. Dzieje się tak dzięki elastyczności kutykuli pokrywającej ciało pajęczaka. Kutykula tworzy liczne bruzdy i fałdy, które prostują się w miarę nasycania pasożyta, przez co jego ciało znacznie zwiększa swoje rozmiary. Długość głodnego kleszcza łąkowego wynosi 4–5 mm, a po nasyceniu osiąga 1 cm.

Na głowie pasożyta znajduje się aparat gębowy. Składa się on z ryjka (hypostomu), chelicer i palpów. Hypostom ma wydłużony kształt i jest na całej powierzchni pokryty haczykami oraz kolcami. Chelicery służą do nacinania skóry ofiary. W stanie spoczynku znajdują się w chitynowych pochwach. Palpy pełnią funkcję sensoryczną. U kleszczy z rodzaju Dermacentor w stanie złożonym całkowicie zakrywają ryjek: ta konstrukcja ma tępo ścięty kształt.

Mimo obecności oczu, podstawowe informacje o otaczającym świecie pasożyt pozyskuje za pomocą narządów dotyku i węchu. Całe ciało i odnóża pajęczaka pokryte są czułymi włoskami – sensillami.

Głównym narządem węchu kleszczy jest narząd Hallera. Znajduje się on na przedniej parze odnóży pasożyta. Za jego pomocą krwiopijca odbiera zapachy wydzielane przez ofiarę, wyczuwa wydychany przez nią dwutlenek węgla oraz promieniowanie cieplne.

 

Cykl życiowy krwiopijcy

Cykl życiowy kleszcza łąkowego składa się z czterech stadiów: jaja, larwy, nimfy i imago. Rozwój kleszcza trwa jeden rok; w zimową diapauzę zapadają osobniki dorosłe.

Uwaga

Diapauzy to nieaktywne okresy w życiu pajęczaków. W tym czasie przestają polować i żerować, a wszystkie ich procesy metaboliczne ulegają spowolnieniu. Ten stan pomaga krwiopijcy przetrwać niekorzystne warunki klimatyczne.

Podobnie jak większość kleszczy z rodziny Ixodidae, kleszcz łąkowy jest trójżywicielski, co oznacza, że na każdym aktywnym etapie swojego rozwoju poluje na nową ofiarę, po czym linieje i przekształca się w kolejne stadium. W stadium imago, po nasyceniu, samica składa jaja.

Normalne nasycenie jest możliwe tylko u zapłodnionych samic. Niezapłodnione samice mogą pozostawać na ciele żywiciela do miesiąca, ale nie osiągają stanu sytości. Kopulacja odbywa się albo u głodnych osobników w środowisku naturalnym, albo bezpośrednio podczas żerowania samicy.

Żerująca niezapłodniona samica wydziela lotne feromony specjalnymi gruczołami, które zaczynają działać po kilku dniach żerowania. Samce wyczuwają zapach tych wydzielin narządami Hallera i, po odczepieniu się, pełzną do samicy. Niezapłodnione samice giną, nie dokończywszy żerowania na ciele żywiciela lub po jego opuszczeniu.

Zapłodniona samica składa jaja po 1-25 dniach od zakończenia żerowania, larwy wylęgają się w 44-80 dniu. Terminy formowania się jaj i pojawienia się potomstwa zależą od temperatury otoczenia. Przez kilka dni po wylęgu larwy są mało ruchliwe i nie reagują na zbliżanie się potencjalnych ofiar.

Larwy i nimfy kleszcza łąkowego żerują głównie na małych gryzoniach – myszach i nornikach, dlatego liczebność populacji pasożytów jest ściśle związana z liczebnością tych gryzoni.

Główną zdobyczą osobników dorosłych są zwierzęta kopytne. Krwiopijca czyha na nie na łąkach i pastwiskach, ale może atakować również człowieka, mimo że nie jest on głównym żywicielem tego pajęczaka.

To ciekawe

Kleszcze twarde potrafią dobrze dostosowywać się do warunków środowiska. Przywiązanie do zwierząt żywicielskich nie jest u nich sztywne, a wybór głównych ofiar jest związany ze środowiskiem życia i tym, jakie zwierzęta najczęściej się tam spotyka. Dlatego ten sam gatunek kleszcza może skutecznie atakować zarówno zwierzęta kopytne, jak i drapieżniki, oraz człowieka.

Dorosły osobnik kleszcza łąkowego jest w stanie przeżyć głodny ponad dwa lata. Imagines rodzaju Dermacentor w warunkach klimatu umiarkowanego mają najdłuższą długość życia spośród wszystkich kleszczy twardych.

 

Okresy aktywności pasożyta

Kleszcze rodzaju Dermacentor są bardzo odporne na zimno. Budzą się, gdy pojawią się pierwsze odwilże. Szczyt ich aktywności przypada na kwiecień-maj: głodne i agresywne imagines atakują duże i średnie ssaki. Na początku lata aktywność pasożytów zanika, ich letnia diapauza trwa do sierpnia.

Jesienią obserwuje się drugi, słabszy szczyt aktywności kleszczy. Całkowicie ich aktywność życiowa kończy się, gdy spadnie śnieg.

Kleszcz łąkowy jest w stanie przetrwać zimę tylko w stadium imago. W diapauzę wchodzą głodne osobniki dorosłe, przy czym samice mogą być zarówno głodne, jak i syte, a samce – tylko głodne. Nimfy i larwy, które nie zdążyły się przeobrazić, giną niezależnie od tego, czy są głodne, czy najedzone.

Samice, które napiły się po środku lata, wchodzą w diapauzę reprodukcyjną. Uniemożliwia im to złożenie jaj do wiosny. Proces ten zapobiega śmierci jaj i wyklutych larw podczas zimowych mrozów.

Mechanizm diapauzy reprodukcyjnej samic kleszcza łąkowego jest regulowany długością dnia. Zjawisko to nazywane jest reakcją fotoperiodyczną. Stawonóg reaguje na proporcję nocy i dnia, a gdy dzień staje się krótszy od określonego czasu (wartość ta zależy od regionu), w jego organizmie uruchamiany jest mechanizm diapauzy.

 

Sposoby czyhania i atakowania ofiary

Poszukiwanie żywiciela to bardzo ważny etap w życiu kleszczy. Wykorzystują one swoją ofiarę do maksymalnego nasycenia, zwiększając swoją masę dzięki wypitej krwi stukrotnie.

Krwiożercze stawonogi biernie czyhają na swoje ofiary. Pasożyt musi w tym celu znaleźć miejsce odpowiednie według następujących parametrów:

• Optymalna temperatura;
• Wystarczająca wilgotność;
• Dostępność zdobyczy.

Kleszcz łąkowy preferuje wilgotne trawiaste łąki i zarośla krzewów. Pasożyt umieszcza się na trawie na wysokości od kilku centymetrów do metra. Najczęściej wdrapuje się na wyschnięte źdźbła traw.

Kleszcz ustawia się na źdźbłe z wyciągniętymi do przodu przednimi odnóżami. Gdy wyczuje zbliżanie się człowieka lub zwierzęcia, zaczyna wykonywać ruchy wahadłowe odnóżami, aby lepiej odbierać zapach. Pasożyt obraca się w stronę zdobyczy, czekając na fizyczny kontakt, aby się na nią przedostać.

Uwaga

Dla kleszcza ważny jest kontakt z ofiarą, nie może on na nią skoczyć ani spaść.

Jeśli ofiara się nie zbliży, ale jej obecność w pobliżu (do 10 metrów) jest nadal wyczuwalna, pasożyt może zejść ze swojego stanowiska i doczołgać się do niej. Prędkość poruszania się kleszcza łąkowego po poziomej powierzchni wynosi około 40 cm na minutę.

Po znalezieniu się na żywicielu, pasożyt przemieszcza się przez pewien czas po jego ciele w poszukiwaniu miejsca do przyczepienia. Kleszcz woli wpić się tam, skąd ofierze będzie trudniej dosięgnąć krwiopijcę, a jemu samemu łatwiej przeciąć skórę i dostać się do naczyń krwionośnych.

Żywicielami kleszcza łąkowego w większości przypadków stają się zwierzęta kopytne. Przyczepia się on najczęściej na ich głowie lub szyi. Inne ulubione przez pasożyta miejsca przyczepienia to okolice pachwin, pachy, uszy i okolice za nimi. Cechą charakterystyczną tego gatunku kleszczy jest to, że pasożyt przed rozpoczęciem ssania krwi wykonuje kilka próbnych nakłuć skóry.

Stawonóg przecina skórę za pomocą chelicer, zagłębiając je coraz głębiej w ranę. Równocześnie do otworu wprowadzany jest hypostom, a palpity odginają się na boki.

Od samego początku zagłębienia aparatu gębowego w skórę ofiary pasożyt zaczyna aktywnie wydzielać ślinę. Działa ona przeciwbólowo i tłumi reakcję immunologiczną organizmu żywiciela, przez co ukąszenie pozostaje niezauważone. Ponadto po pewnym czasie ślina krzepnie, tworząc wokół hypostomu twardą osłonkę cementową.

Dla kleszczy z rodzaju Dermacentor charakterystyczny jest krótki ryjek, którego większa część pozostaje ponad skórą żywiciela, podczas gdy pasożyt jest trwale przymocowany do miejsca ukąszenia osłonką ze stężałej śliny. Jego podstawa jest znacznie szersza niż nacięcie rany z powodu nacieków w tkankach skóry ofiary.

Dorosłemu samcowi kleszcza wystarczy godzina do nasycenia, samica zaś może żerować 9–15 dni. Masa pasożyta wzrasta przy tym 50–100-krotnie. Proces żerowania przebiega nierównomiernie. W ciągu pierwszych 6–36 godzin po rozpoczęciu żerowania masa kleszcza nie zmienia się – pajęczak po prostu uzupełnia utratę wody. W 2–7 dniu żerowania jego masa wzrasta 10–20-krotnie. Największy wzrost następuje w trzeciej fazie – na dobę przed odpadnięciem.

Po odpadnięciu samica musi znaleźć ustronne i wilgotne miejsce do złożenia jaj, których liczba waha się od 3 do 6 tysięcy. Następnie ginie.

 

Czym grozi kleszcz łąkowy

Ukąszenia Dermacentor reticulatus stanowią zagrożenie dla człowieka. W ślinie pasożyta mogą znajdować się różne patogenne wirusy i bakterie. Gatunek ten przenosi czynniki wywołujące kleszczowe zapalenie mózgu, tularemię, omską gorączkę krwotoczną, gorączkę Q, dur plamisty, babeszjozę.

Pasożyt może zarazić się infekcją poprzez spożywaną krew swoich ofiar, drogą płciową oraz transowarialnie, gdy patogen jest przekazywany przez jaja od samicy potomstwu.

Kleszczowe wirusowe zapalenie mózgu jest najgroźniejszą chorobą przenoszoną przez krwiopijców. Atakuje mózg i układ nerwowy człowieka, powodując ciężkie następstwa i może prowadzić do śmierci. W większości przypadków osoby, które przeszły chorobę, stają się niepełnosprawne. Na tę chorobę nie ma lekarstwa, istnieje tylko leczenie podtrzymujące.

Tularemia jest wywoływana przez bakterie i objawia się gorączką, silnym bólem głowy, zapaleniem węzłów chłonnych, biegunką, zaburzeniami snu. Leczenie odbywa się antybiotykami w szpitalu. W naturze źródłami tej infekcji są zające i gryzonie.

Omska gorączka krwotoczna to choroba wirusowa. Jej objawami są gwałtowny wzrost temperatury, bóle mięśni i głowy, nudności i zawroty głowy, pojawienie się wysypki krwotocznej, zapalenie oskrzeli. Naturalnymi nosicielami wirusa są nornica ruda, piżmak, karczownik.

Gorączka Q (Küchlera) charakteryzuje się wysoką temperaturą, bólem głowy i mięśni oraz ogólnym osłabieniem. Leczenie antybiotykami odbywa się w szpitalu. Źródłem zakażenia są konie, świnie, drób, małe i duże bydło, gryzonie oraz dzikie kopytne. Oprócz ukąszenia przez kleszcza, człowiek może zarazić się tą gorączką w kontakcie z zakażonym zwierzęciem lub spożywając jego mięso. Czynnikiem chorobotwórczym są riketsje.

Dur plamisty przenoszony przez kleszcze również jest wywoływany przez riketsje. Jego objawy to: wysypka, ból głowy i mięśni oraz wysoka temperatura. Leczenie polega na podawaniu antybiotyków.

Babeszjoza, zwana także piroplazmozą, jest wywoływana przez pierwotniaki – babeszje. Choroba ta dotyka głównie zwierzęta. U chorych zwierząt występuje gorączka, zaburzenia pracy układu krążenia i pokarmowego. W ostrej postaci choroby śmiertelność u bydła wynosi 40%, a u owiec i kóz – do 80%.

Babeszjoza może wystąpić u osób z obniżoną odpornością, na przykład u zakażonych wirusem HIV, osób starszych oraz tych, które niedawno przeszły ciężkie operacje lub choroby. U zdrowego człowieka choroba ta przebiega bezobjawowo.

 

Inne kleszcze z rodzaju Dermacentor

Przedstawiciele rodzaju Dermacentor występują w Eurazji i Ameryce. Większość z nich (15 gatunków) zamieszkuje region Palearktyki, który obejmuje Europę, część Azji na północ od Himalajów (bez Półwyspu Arabskiego) oraz północną część Afryki aż po granicę z pustynią Sahara. W Ameryce Północnej i Środkowej żyje 11 gatunków, 4 gatunki występują w tropikalnej Azji, a 2 w Afryce na południe od Sahary. Prawie wszystkie z nich są wektorami patogenów wywołujących groźne choroby zwierząt i ludzi.

Kleszcz pastwiskowy (Dermacentor marginatus) jest pod wieloma względami podobny do kleszcza łąkowego; jego larwy i nimfy również nie przeżywają zimy. Występuje w południowej części europejskiej Rosji, na zachodniej Syberii, w Kazachstanie oraz w górskich i nizinnych stepach Azji Środkowej.

Na stepach Syberii występuje Dermacentor nuttali, który różni się od innych przedstawicieli tego rodzaju tym, że na człowieka mogą atakować nie tylko osobniki dorosłe, ale także nimfy. W lasostepach Dalekiego Wschodu i wschodniej Syberii występuje Dermacentor silvarum.

W USA i Kanadzie żyje amerykański kleszcz psi (Dermacentor variabilis). Zamieszkuje lasy liściaste, zarośla i łąki. W tropikalnych lasach Indii i Azji Południowo-Wschodniej występuje Dermacentor auratus; osobniki dorosłe tego gatunku żerują na dzikich świniach.

Kleszcz łąkowy jest bardzo odporny na niekorzystne warunki środowiskowe – mróz, powodzie – i charakteryzuje się wysokim tempem rozmnażania. Z roku na rok w Europie pojawiają się nowe populacje tego gatunku, co stanowi duże zagrożenie epidemiologiczne.

 

Ciekawe wideo o szczycie aktywności kleszczy łąkowych

 

Film edukacyjny: co robić w przypadku ukąszenia przez kleszcza