Borelioza z Lyme

Borelioza z Lyme (inaczej — choroba z Lyme) to druga co do znaczenia infekcja odkleszczowa po kleszczowym zapaleniu mózgu na terenie Eurazji. Tylko w Rosji corocznie rejestruje się 3-3,5 razy więcej przypadków zakażenia ludzi niż przypadków zakażenia kleszczowym zapaleniem mózgu.

W niektórych regionach borelioza z Lyme jest w zasadzie jedyną epidemiologicznie istotną infekcją przenoszoną przez kleszcze z rodzaju Ixodes. Jedynie względna łatwość leczenia i mniejsza śmiertelność tej choroby sprawiają, że jest ona uważana za mniej groźną niż kleszczowe zapalenie mózgu.

Mimo to borelioza z Lyme jest bardzo niebezpieczna. W zaawansowanej postaci, bez odpowiedniego leczenia, może prowadzić do ciężkiego inwalidztwa i śmierci pacjenta, a przy nieprawidłowym lub opóźnionym leczeniu może przejść w formę przewlekłą lub wywołać nieuleczalne powikłania, znacznie obniżające jakość życia człowieka.

Jednocześnie choroba z Lyme jest bardzo zmienna – zarówno pod względem objawów, jak i klinicznych przejawów. Często trudno ją zdiagnozować, a w niektórych przypadkach borelioza „mimikruje” pod mniej poważne choroby, początkowo nie budząc niepokoju u pacjenta. Niekiedy infekcja w ogóle nie objawia się klinicznie, ale wywołuje powikłania, które same mogą stać się przyczyną inwalidztwa pacjenta.

Wszystko to pokazuje, jak ważne przy ukąszeniu przez kleszcza są wczesna diagnoza i prawidłowe leczenie boreliozy. Ponadto, nawet biorąc pod uwagę dużą różnorodność objawów i postaci tej choroby, można ją wykryć i wyleczyć na czas, zanim rozwiną się groźne powikłania i pojawi się zagrożenie życia pacjenta.

 

Podstawowe informacje o boreliozie z Lyme

Borelioza z Lyme jest chorobą bakteryjną. Występuje okołobiegunowo na półkuli północnej, co oznacza, że obszar, w którym jest najczęściej spotykana, obejmuje Ziemię pierścieniem przerwanym jedynie przez dwa oceany. Najwięcej zdiagnozowanych przypadków odnotowano w USA, Kanadzie i Rosji, znacznie mniej w krajach Europy Zachodniej.

Uwaga

W szczątkach człowieka, który zamarzł w Alpach ponad 5000 lat temu, wykryto geny borelii – istnieją podstawy, by sądzić, że choroba „gospodarowała” w sercu Europy na długo przed jej pierwszym wykryciem w USA (w 1977 roku).

Po raz pierwszy o boreliozie jako o samodzielnej chorobie zaczęto mówić pod koniec lat 70. XX wieku w USA, gdy u wielu dzieci wykryto klinicznie podobne zapalenia stawów o nieznanym pochodzeniu.

Badania krwi umożliwiły zidentyfikowanie najpierw przeciwciał przeciwko boreliom, a następnie samych patogenów. Jeszcze później całkowicie rozszyfrowano cykl rozwoju i przenoszenia tych patogenów za pośrednictwem kleszczy od jednych żywicieli do drugich.

Nazwa choroby pochodzi od miasta Old Lyme, w którym po raz pierwszy udokumentowano podobne przypadki zapalenia stawów u dzieci. Podczas badania patogenezy choroby udało się ustalić jej związek z ukąszeniami kleszczy i pojawieniem się charakterystycznego, wędrującego rumienia obrączkowatego. Kod choroby według ICD-10 to A69.

Poniżej na zdjęciu pokazano, jak wygląda charakterystyczny rumień wędrujący w miejscu ukąszenia kleszcza zakażonego Borrelią:

Po opracowaniu skutecznych metod diagnostycznych obraz epidemiologiczny stał się jasny i okazało się, że borelioza z Lyme nie jest wcale rzadką chorobą. Na przykład w 2011 roku tylko w Rosji zarejestrowano 9957 przypadków zachorowań z 34 zgonami, w 2016 – 6103 przypadki i 30 zgonów.

Uwaga

Dla porównania: kleszczowe zapalenie mózgu w 2011 roku zarejestrowano u 3527 pacjentów, w 2016 – u 2035 osób.

Borelioza z Lyme może rozwijać się u wielu kręgowców, a człowiek nie jest jej głównym naturalnym rezerwuarem. Biorąc pod uwagę względną łatwość leczenia i bardzo niskie prawdopodobieństwo przeniesienia patogenu z człowieka na innego żywiciela, ludzi można uznać za swoisty „ślepy zaułek” w rozprzestrzenianiu się borelii. Najczęściej na boreliozę zapadają ptaki (zwłaszcza wróblowate), gryzonie, dzikie kopytne i bydło domowe, a także psowate – wilki, lisy, jenoty i psy domowe.

Borelioza przenoszona jest wyłącznie przez kleszcze. Nie można się zarazić przez kontakt z chorym zwierzęciem lub człowiekiem, na przykład w wyniku ugryzienia przez psa. Dlatego obszar występowania choroby jest ściśle ograniczony do miejsc bytowania gatunków kleszczy, które są nosicielami Borrelii, a także do obszaru występowania ich żywicieli w ciepłej porze roku, kiedy kleszcze na nie atakują.

Z punktu widzenia mechanizmu rozwoju, zarówno u zwierząt, jak i u ludzi, borelioza przebiega podobnie, choć jej objawy zewnętrzne mogą się znacznie różnić.

Borelioza z Lyme jest bardzo zmienna w swoich postaciach. Jej okres inkubacji może wynosić od 2 dni do kilku lat, choroba może przebiegać ostro, przewlekle i bezobjawowo, obraz kliniczny może być zatarty i nietypowy, a same objawy w większości są niespecyficzne i nie wskazują jednoznacznie na chorobę.

Jednoznacznym objawem zakażenia – rumień wędrujący – nie zawsze występuje, a wykrycie czynnika chorobotwórczego bezpośrednio we krwi lub tkankach jest dość trudne. Do dokładnej diagnozy choroby wymagane jest badanie krwi na obecność przeciwciał przeciwko patogenowi.

Leczenie boreliozy, jeśli zostanie rozpoczęte wcześnie, jest stosunkowo proste i wykorzystuje się w nim niedrogie, dostępne antybiotyki. Nie stosuje się natomiast swoistej profilaktyki choroby, co oznacza, że antybiotyków nie podaje się „na wszelki wypadek” – przepisuje się je dopiero po potwierdzeniu rozwoju infekcji.

Podsumowując: borelioza przenoszona przez kleszcze jest szeroko rozpowszechniona, groźna (jeśli nie jest leczona), trudna w diagnostyce i profilaktyce, ale przy odpowiednio wczesnej wizycie u lekarza stosunkowo łatwa w leczeniu.

 

Czynnik wywołujący chorobę i jego związek z kleszczami z rodzaju Ixodes

Borelioza przenoszona przez kleszcze wywoływana jest przez krętki z rodzaju Borrelia. Do chwili obecnej znanych jest co najmniej 6 gatunków Borrelii, których zakażenie u ludzi prowadzi do rozwoju boreliozy. Najbardziej rozpowszechnionym z nich jest Borrelia burgdorferi, odpowiedzialna za największą liczbę przypadków tej choroby.

Poniższe zdjęcie pokazuje, jak Borrelia burgdorferi wygląda pod mikroskopem:

Inne gatunki Borrelii dominują jako czynniki wywołujące boreliozę w Europie i Azji. Są to:

• Borrelia garinii;
• Borrelia miyamotoi;
• Borrelia spielmanii;
• Borrelia afzelii;
• Borrelia bavariensis.

W praktyce klinicznej wszystkie te gatunki często określa się mianem Borrelia burgdorferi s. l., czyli „w szerokim znaczeniu”. Dokładna identyfikacja gatunku bakterii jest bowiem dość skomplikowana, a dla skutecznego leczenia choroby nie jest wymagana. Do diagnozy wystarczy ustalenie przynależności patogenu do rodzaju Borrelia i dla uproszczenia przypisuje się go do najpowszechniejszego gatunku (burgdorferi). Identyfikację gatunkową przeprowadza się głównie w celach naukowych i badawczych.

Na całym obszarze występowania krętki Borelia pasożytują u wielu kręgowców: ptaków, psów, gryzoni i bydła. Dzięki tej uniwersalności mogą łatwo rozprzestrzeniać się wraz z żywicielami na nowe obszary, jednak jak dotąd nie odnotowano ich występowania na półkuli południowej.

Uwaga

Dla psów domowych choroba ta jest równie niebezpieczna jak dla ludzi i wymaga podjęcia natychmiastowego leczenia.

Zdjęcie rumienia wędrującego na ciele psa:

Czynniki wywołujące boreliozę są ściśle związane w swojej biologii z kleszczami z rodzaju Ixodes. Krętki Borelia nie są bowiem w stanie bez udziału kleszcza przemieszczać się od jednego żywiciela do drugiego, dlatego też giną wraz ze śmiercią zakażonego zwierzęcia (lub człowieka). Jedynym sposobem ich przenoszenia między żywicielami jest przedostanie się wraz z krwią do przewodu pokarmowego kleszcza, zakażenie jego organizmu, rozwój i namnażanie, a następnie zakażenie (ze śliną kleszcza) nowej ofiary.

Uwaga

U różnych gatunków kleszczy stan organizmu po zakażeniu Borrelią zmienia się w różny sposób. Na przykład u amerykańskiego Ixodes pacificus zakażone samice składają znacznie mniej jaj niż zdrowe. Natomiast u kleszcza czarnego (Ixodes scapularis) zakażone nimfy charakteryzują się większą przeżywalnością i dłuższym czasem życia niż niezainfekowane (natomiast dorosłe zakażone kleszcze są mniej żywotne). U kleszcza tajgowego (Ixodes persulcatus) nie zaobserwowano żadnych zmian w stanie i żywotności po zakażeniu Borrelią.

Zatem można zarazić się boreliozą wyłącznie od kleszcza. Nie można zarazić się od chorego człowieka ani zwierzęcia podczas opieki nad nimi ani przez bezpośredni kontakt.

Uwaga

Uważa się, że w przypadku zakażenia boreliozą u kobiety w ciąży możliwa jest pionowa transmisja zakażenia i zakażenie płodu. Nie są jednak znane udokumentowane przypadki wrodzonej boreliozy u noworodków. Hipotetyczna możliwość zakażenia płodu jest podstawą do intensywnej antybiotykoterapii u kobiet w ciąży chorych na boreliozę.

Zazwyczaj pierwotne przedostanie się Borrelii do organizmu kleszcza następuje w stadium nimfy. Następnie Borrelia z powodzeniem przeżywa linienie pasożyta, migruje do gruczołów ślinowych, a podczas żerowania dorosłego kleszcza przedostaje się do organizmu nowego żywiciela.

W organizmie kleszcza krętki Borrelia kolonizują praktycznie wszystkie tkanki, ale w największej ilości rozmnażają się w przewodzie pokarmowym. To odróżnia je od wielu innych patogenów chorób odkleszczowych, które nie są w stanie długo przebywać w jelicie pasożyta i szybko przemieszczają się do innych tkanek.

W rezultacie – przy ukąszeniu przez pasożyta szybkość przenoszenia infekcji na człowieka jest niewielka, ponieważ w gruczołach ślinowych kleszcza znajduje się niezbyt wiele Borrelii, a przedostanie się patogenu z jelita kleszcza do krwi człowieka jest mało prawdopodobne (zobacz też artykuł Jak kleszcz ukąsza: szczegółowo o procesie, gdy wbija się w skórę). Oznacza to, że jeśli kleszcz zostanie usunięty natychmiast po przyczepieniu się, to nawet jeśli jest zakażony Borrelią, można z dużym prawdopodobieństwem uniknąć zakażenia boreliozą z Lyme.

 

Przeniesienie patogenu z kleszcza na człowieka

Zakażenie człowieka krętkami Borrelia następuje podczas żerowania kleszcza. Po przebiciu skóry pasożyt wprowadza do tkanki podskórnej ślinę zawierającą antykoagulanty, anestetyki, składniki lizujące, a czasem (u niektórych gatunków) związki cementujące i inne substancje.

Jeśli w organizmie kleszcza rozwinęła się już infekcja boreliozowa, a krętki zdążyły przeniknąć do gruczołów ślinowych, to już przy pierwszym wprowadzeniu śliny w miejsce ukąszenia możliwe jest przeniesienie patogenów.

Jeśli pasożyt nie zostanie usunięty, będzie żerował na człowieku od 2 do 5 dni. W tym czasie, z częstotliwością od 15 minut do 2-3 godzin, kleszcz regularnie wprowadza do rany nowe porcje śliny, następnie wysysa porcję krwi, po czym robi przerwę i odpoczywa. Do zakażenia dochodzi właśnie w momencie wprowadzania śliny.

Podczas jednorazowego wstrzyknięcia śliny pod skórę przekazywana jest stosunkowo niewielka liczba krętków – od kilku do kilkuset. Jest to mniej niż minimalna dawka zakaźna, ponieważ prawdopodobieństwo, że choć jeden z tych krętków uniknie zniszczenia przez składniki odporności nieswoistej i przeżyje w nowym organizmie, jest bardzo małe. Dlatego, jak już wspomniano powyżej, jeśli zakażony kleszcz zostanie usunięty natychmiast po wkłuciu, z dużym prawdopodobieństwem można uniknąć rozwoju infekcji.

Nie ma tu sztywnych terminów – silnie zakażona dorosła samica może wprowadzić do organizmu dawkę zakaźną patogenu już w ciągu pierwszego pół godziny po ukąszeniu, a mała nimfa może zdążyć pożywić się przez 60 minut, zanim zostanie zauważona i usunięta, ale nie przekaże znaczącej ilości borelii, więc człowiek nie ulegnie zakażeniu.

Uwaga

Według statystyk, prawdopodobieństwo zachorowania na boreliozę po ukąszeniu przez kleszcza w regionach Rosji, które są epidemiologicznie niekorzystne pod względem tej choroby, waha się w granicach 1,3-1,8%. Oznacza to, że na 1000 osób ukąszonych przez kleszcze (zarówno zakażone, jak i niezakażone) na boreliozę zapada od 13 do 18 osób.

Oznacza to, że w przypadku wykrycia kleszcza na ciele należy go usunąć tak szybko, jak to możliwe, nawet ryzykując oderwanie główki od tułowia, jeśli nie ma pod ręką specjalnego narzędzia do usuwania kleszczy. Jeśli w skórze pozostaną narządy gębowe pasożyta, nie doprowadzą one już do zakażenia, ponieważ gruczoły ślinowe zostaną usunięte. Pozostałości kleszcza w skórze można łatwo usunąć igłą lub pęsetą – jak zwykłą drzazgę.

Wniosek: jeśli na ciele znajdziesz wessanego kleszcza, a nie masz pod ręką narzędzi do jego usunięcia, pasożyta należy i tak wyciągnąć, nawet palcami, ale w żadnym wypadku nie czekać dodatkowych kilku godzin, aż pojawi się możliwość usunięcia go zgodnie z zasadami lub dotarcia do lekarza.

W związku z tym zobacz także artykuł Udzielanie pierwszej pomocy po ugryzieniu przez kleszcza u człowieka.

Uwaga

Borelioza nie przenosi się bezpośrednio z człowieka na człowieka. Nie można zarazić się od chorego poprzez kontakt domowy, pocałunek czy stosunek płciowy.

 

Rozwój choroby

Kiedy kleszcz ugryzie człowieka, borelie wraz ze śliną pasożyta dostają się do tkanki podskórnej, w której już rozwija się stan zapalny.

Wysięk zapalny, gromadzący się tam w wyniku reakcji układu odpornościowego na antygeny kleszcza, jest również jednym ze składników pożywienia krwiopijcy, a bakterie trafiają właściwie do „rosołu” z krwi, limfy i pozostałości zniszczonych komórek. Są one natychmiast atakowane przez makrofagi, które migrują tam w odpowiedzi na czynniki zapalne – część bakterii ginie, część nie może dotrzeć do komórek i wydostać się poza strefę zapalenia (w efekcie część z nich zostaje ponownie zassana przez kleszcza).

I tylko niewielka część borelii dociera do zdrowych komórek otaczających strefę zapalenia i wnika w przestrzenie międzykomórkowe między nimi. Tutaj zaczynają się aktywnie namnażać, rozprzestrzeniać w tkankach, a z czasem przenikają do krwi i limfy, skąd rozprzestrzeniają się po całym organizmie.

W zależności od tego, które narządy są zajęte, rozwijają się różne objawy choroby, pozwalające podzielić ją na kilka stadiów:

1. W pierwszym stadium krętki Borrelia namnażają się intensywnie w skórze wokół miejsca ugryzienia, ale jeszcze nie atakują narządów wewnętrznych. Stadium to rozpoczyna się zaraz po zakończeniu okresu inkubacji, który może trwać od 2-3 dni do kilku miesięcy (rzadko do 2-3 lat). Charakteryzuje się pojawieniem się rumienia wędrującego, który wyraźnie wskazuje, gdzie pod skórą gromadzą się krętki: w centrum pierścienia jest ich praktycznie brak, ale na obrzeżach, w miejscach najsilniejszego zaczerwienienia, koncentracja czynników zakaźnych jest najwyższa. W tym czasie wiele bakterii zaczyna obumierać, uwalniając toksyny. To właśnie te toksyny powodują gorączkę – podwyższoną temperaturę, nudności, bóle mięśni, złe samopoczucie, bóle głowy. Takie połączenie objawów jest nieswoiste i nie wskazuje jednoznacznie na boreliozę, dlatego w przypadku braku rumienia choroba jest często mylona z przeziębieniem. Pierwsze stadium boreliozy z kleszcza trwa od 3 do 32 dni, po czym następuje albo wyzdrowienie, albo choroba przechodzi w drugie stadium (zwykle z krótką przerwą, podczas której pacjent czuje się dobrze). Przy odpowiednim leczeniu w początkowej fazie choroba zostaje całkowicie wyleczona i nie pozostawia powikłań;
2. Drugie stadium boreliozy rozpoczyna się po 1-3 miesiącach od ugryzienia przez kleszcza i charakteryzuje się aktywnym rozsiewem patogenu w organizmie z zajęciem różnych narządów i układów, przede wszystkim nerwowego i sercowo-naczyniowego. Rozwija się borelioza układowa (postać uogólniona). Towarzyszy jej zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zaburzenia neurologiczne, zajęcie serca. Bez leczenia na tym etapie choroba może przejść w postać przewlekłą i powodować trudne do leczenia powikłania. Nieleczona choroba może powodować zapalenie migdałków, oskrzeli, spojówek, wątroby, naczyniówki i siatkówki oraz inne choroby zapalne;
3. W trzecie stadium choroba przechodzi po dłuższym czasie od zakażenia – zazwyczaj od pół roku do 2 lat. Na tym etapie poważnie cierpią stawy, rozwijają się zmiany skórne i zaburzenia układu nerwowego (te ostatnie przypominają obraz kliniczny kiły układu nerwowego).

W przypadku braku leczenia po zakończeniu trzeciego stadium choroba może stać się przewlekła. Mogą wystąpić zarówno naprzemienne nawroty z remisjami, jak i ciągły, powolny nawrót z postępującym zapaleniem stawów, czasami powikłany osteoporozą z poważnym niszczeniem kości i chrząstek. Uszkodzenia układu nerwowego lub serca na tym etapie mogą być przyczyną śmierci.

Poniższe zdjęcie przedstawia deformację nogi spowodowaną zapaleniem stawów, które rozwinęło się w przebiegu boreliozy z Lyme:

Uwaga

Śmiertelność z powodu boreliozy z kleszczy wynosi średnio około 0,3-0,35%, co oznacza, że na 10 000 zakażonych osób 30-35 umiera właśnie z powodu tej choroby lub wywołanych przez nią powikłań. W Rosji w latach 2011-2016 odnotowano 176 przypadków zgonów ludzi z powodu choroby z Lyme.

Uszkodzenia poszczególnych narządów przebiegają według typowego wzorca zapalnego. Oznacza to, że na podstawie samych objawów zewnętrznych nie można stwierdzić, że na przykład zapalenie opon mózgowych lub zapalenie stawów jest spowodowane właśnie boreliozą. Utrudnia to diagnozowanie choroby z Lyme.

 

Objawy i obraz kliniczny w różnych stadiach rozwoju choroby

Diagnostyka boreliozy z kleszczy jest skomplikowana ze względu na dużą różnorodność objawów i postaci przebiegu tej choroby.

Najbardziej charakterystycznym, łatwym do zdiagnozowania i powszechnym objawem choroby jest rumień wędrujący obrączkowaty. Rozwija się wokół miejsca ukłucia przez kleszcza, początkowo jako proste zaczerwienienie, które z czasem zwiększa swoje rozmiary, a bezpośrednio w miejscu ukłucia zanika. Tworzy się dobrze widoczny czerwony pierścień. Poniższe zdjęcia pokazują kilka przykładów:

Pojawienie się rumienia obrączkowatego jednoznacznie wskazuje na zakażenie boreliozą z kleszczy. Jeśli w tym czasie rozpocznie się odpowiednie leczenie, można uniknąć wszystkich poważnych konsekwencji.

Jednak rumień wędrujący obrączkowaty rozwija się tylko u 60-80% zakażonych osób. U pozostałych boreliozę trzeba diagnozować na podstawie innych objawów.

I tak, w pierwszym stadium choroba zwykle objawia się typowym zespołem gorączkowym, charakterystycznym dla przeziębienia. U pacjenta wzrasta temperatura ciała, pojawiają się nudności, złe samopoczucie, bóle mięśni i głowy. Taki stan trwa zwykle tydzień, półtora, a następnie ustępuje.

W drugim stadium choroby mogą wystąpić różne objawy uszkodzenia układu nerwowego:

• Porażenie nerwów czaszkowych;
• Pulsujący ból w skroniach;
• Światłowstręt;
• Szybka męczliwość;
• Pląsawica.

U dzieci częściej występują objawy uszkodzenia opon mózgowych i mózgu, u dorosłych – uszkodzenia obwodowego układu nerwowego.

Nieco rzadziej występują objawy uszkodzenia serca: zaburzenia przewodzenia typu blokowego, zapalenie mięśnia sercowego, zapalenie osierdzia, silne, uciskowe bóle w klatce piersiowej. Jeszcze rzadsze objawy to zapalenie wątroby, zapalenie spojówek, zapalenie oskrzeli i, de facto, choroby zapalne dowolnych narządów wewnętrznych.

W drugim stadium choroby może rozwinąć się łagodny chłoniak limfocytowy skóry – kolejny specyficzny objaw boreliozy. Tworzą go niemal wyłącznie limfocyty i histiocyty, nie stanowi zagrożenia dla zdrowia, ale wygląda nieestetycznie. Jego pojawienie się przy braku innych objawów boreliozy świadczy o bezobjawowym przebiegu choroby.

Na zdjęciu pokazano taki łagodny chłoniak limfocytowy skóry:

Stosunkowo rzadko zarówno pierwsze, jak i drugie stadium boreliozy przebiega bezobjawowo, a choroba ujawnia się dopiero w przypadku zajęcia stawów. W takich przypadkach jedynym sposobem zdiagnozowania boreliozy odkleszczowej jest wykonanie badania krwi specyficznie w kierunku tej infekcji.

 

Praktyczne aspekty: jak śledzić początek choroby i na czas wykryć zakażenie

Biorąc pod uwagę powyższe, główna trudność w diagnozowaniu boreliozy z Lyme polega na tym, że bez pojawienia się rumienia wędrującego (czyli mniej więcej w co trzecim przypadku) pacjent w ogóle nie podejrzewa, że rozwija się u niego właśnie ta choroba. W związku z tym albo nie podejmuje żadnych działań w celu leczenia, albo działania te są nieprawidłowe (na przykład osoba zaczyna leczyć «przeziębienie»).

Aby na czas wykryć zakażenie boreliozą, należy:

1. Zapamiętać (a najlepiej zapisać) datę ukąszenia przez kleszcza. Jeśli kleszcz ugryzł dziecko, obowiązkiem rodziców jest to zrobić;
2. W przypadku pojawienia się obrączkowatego rumienia wędrującego lub chłoniaka limfocytowego natychmiast zgłosić się do kliniki w celu potwierdzenia diagnozy;
3. W przypadku wystąpienia jakichkolwiek objawów uogólnionych w ciągu 2–6 miesięcy po ukąszeniu przez kleszcza zgłosić się do lekarza i poinformować go o niedawnym ukąszeniu. Następnie oddać krew do badania w kierunku infekcji odkleszczowych;
4. Jeśli w ciągu sześciu miesięcy po ukąszeniu nie pojawią się żadne objawy uogólnione, warto po prostu oddać krew do badania na boreliozę. W rzadkich przypadkach bezobjawowego przebiegu choroby jest to jedyny sposób na jej wykrycie.

To właśnie badanie krwi w kierunku boreliozy jest najbardziej reprezentatywnym badaniem. Na podstawie jego wyników we krwi wykrywane są specyficzne przeciwciała przeciwko krętkom Borrelia, których skład pozwala ocenić między innymi przybliżone stadium przebiegu choroby. Krew jest pobierana nie wcześniej niż po zakończeniu okresu inkubacji. Dodatni wynik w tym przypadku z dużym prawdopodobieństwem wskazuje na aktywną infekcję.

Mniej skuteczną metodą jest badanie tkanek i pełnej krwi w celu wykrycia DNA krętków Borrelia metodą PCR. Problem polega na tym, że same patogeny są bardzo małe, a w tkankach rozmieszczone są z małą gęstością, dlatego nie zawsze udaje się je znaleźć w wystarczającym stężeniu, nawet jeśli są tam obecne. Do takich badań można pobierać fragmenty skóry (zwykle z obszaru rumienia), krew, mocz i płyn stawowy z zajętych stawów.

Wreszcie, nie zawsze celowe jest badanie samego kleszcza pod kątem zakażenia boreliozą z Lyme. Nawet jeśli pasożyt był zakażony krętkami Borrelia, nie oznacza to wcale, że podczas jego ukąszenia doszło do zakażenia człowieka – niepewność i tak pozostanie.

 

Jak leczy się boreliozę z Lyme

Podstawą leczenia boreliozy jest antybiotykoterapia z zastosowaniem leków wrażliwych na krętki Borrelia. Przy prawidłowym i wczesnym leczeniu można uniknąć rozwoju powikłań neurologicznych i kardiologicznych, a także uszkodzenia stawów. W przypadku terapii w późniejszych stadiach leczenie znacznie łagodzi stan pacjenta i zapobiega chronicznej chorobie, jednak poszczególne zaburzenia w organizmie mogą utrzymać się przez całe życie.

Antybiotykami pierwszego wyboru są tetracykliny, zazwyczaj sama tetracyklina, rzadziej doksycyklina, glikocyklina. Lek stosuje się przez 10-14 dni, przy czym śmierć większości bakterii następuje już w pierwszych kilku dobach terapii. Pełny kurs jest niezbędny do całkowitej eliminacji patogenu i skutecznej profilaktyki powikłań.

Uwaga

W przypadku niedostępności lub nieskuteczności tetracyklin pacjentowi mogą być przepisane penicyliny (benzylopenicylina, amoksycylina, ampicylina) lub cefalosporyny (ceftriakson, cefotaksym i inne).

Równolegle z antybiotykami, w razie potrzeby, pacjentom przeprowadza się leczenie objawowe, którego celem jest złagodzenie stanu pacjenta. W tym celu stosuje się leki przeciwzapalne, przeciwdrgawkowe, odtruwające, przeciwbólowe, odwadniające – w zależności od obrazu objawowego.

Leczenie zazwyczaj odbywa się ambulatoryjnie, z regularnymi wizytami u lekarza, który udziela niezbędnych zaleceń klinicznych.

Niektóre powikłania boreliozy wymagają znacznie bardziej złożonego i długotrwałego leczenia niż sama choroba. Na przykład w przypadku rozwiniętego zapalenia stawów często konieczne jest długotrwałe leczenie pacjenta, bez gwarancji całkowitego wyleczenia. W przypadku wystąpienia bloku przedsionkowo-komorowego może zaistnieć konieczność przeprowadzenia operacji serca.

Ogólnie rzecz biorąc, rokowanie w boreliozie w dużej mierze zależy od stadium choroby, w którym rozpoczęto intensywną terapię. W przypadku wczesnego rozpoczęcia leczenia choroba zwykle kończy się bez następstw. W drugim i trzecim stadium możliwe jest osiągnięcie całkowitej eliminacji patogenu, ale przy zachowaniu pewnych powikłań (zwykle dotyczących stawów, rzadziej neurologicznych i kardiologicznych). W niektórych przypadkach rozwinięte powikłania nie podlegają całkowitemu wyleczeniu.

 

Dostępne metody zapobiegania chorobie

Obecnie nie istnieją środki ani metody swoistej profilaktyki boreliozy. Szczepionka przeciwko tej chorobie nie została opracowana i raczej nie będzie tworzona, ponieważ nawet ostry przebieg boreliozy nie pozostawia trwałej odporności, a po kilku latach od wyleczenia możliwe jest ponowne zakażenie.

Nie stosuje się również środków doraźnej profilaktyki boreliozy – w przeciwieństwie do, na przykład, kleszczowego zapalenia mózgu (uznano za niecelowe przepisywanie osobie ugryzionej przez kleszcza dość silnych antybiotyków bez potwierdzenia choroby).

Samodzielnie (z własnej inicjatywy) przyjmować antybiotyki wyłącznie z powodu ukąszenia kleszcza kategorycznie nie wolno.

Tak więc najbardziej skutecznym obecnie sposobem ochrony przed boreliozą jest zmniejszenie prawdopodobieństwa ugryzienia przez kleszcza. Więcej na ten temat znajdziesz w artykule Jak chronić się przed kleszczami na łonie natury.

Uwaga

Zgodnie z wymogami Sanepidu, w celu zapobiegania boreliozie i kleszczowemu zapaleniu mózgu, przestrzenie publiczne – parki, place zabaw w przedszkolach – powinny być regularnie poddawane zabiegom akarycydowym. Niemniej jednak, biorąc pod uwagę zasadniczą niemożność opryskania wszystkich porośniętych trawą obszarów w mieście, nie można być pewnym braku kleszczy. Co więcej, sądząc po opiniach, kleszcze często zdejmuje się z psów i ludzi nawet po spacerach po terenach opryskanych 1-2 miesiące wcześniej.

Biorąc pod uwagę, że boreliozą chorują również psy, wskazane jest stosowanie dla nich specjalnych kropli na kark, sprayów lub obroży przeciwpchelnych.

 

Jeśli masz osobiste doświadczenie w leczeniu boreliozy z kleszczy – koniecznie podziel się informacją, zostawiając swoją opinię na dole tej strony (w polu komentarzy).

 

Zagrożenie boreliozą z kleszczy dla człowieka

 

10 mitów o kleszczach